VAI TRÒ CỦA DỊCH THUẬT VĂN HỌC TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ

  Coù moät thôøi gian ngöôøi ta quan nieäm dòch giaû vaên hoïc khoâng phaûi laø nhaø vaên; vì theáù möùc nhaän buùt dòch thuaät cuõng thaáp hôn so vôùi möùc nhuaän buùt saùng taùc. Trong khi ñoù thì taùc phaåm dòch laïi ñöôïc ñoäc giaû öa thích vaø tìm ñoïc nhieàu hôn  so vôùi taùc phaåm trong nöôùc lyù do ñaây laø kieät taùc cuûa nhöõng nhaø vaên vó ñaïi  theá giôùi  ñöôïc nhöõng dòch giaû uyeân baùc dòch ra tieáng Vieät : Nhöõng ngöôøi khoán khoå cuûa Victor Hugo Taán troø ñôøi cuûa Honoreù de Balzac Ñoû vaø Ñen cuûa Stendhal Baø Bovary  cuûa Gustave Flaubert Truyeän ngaén cuûa Guy de Maupassant Khoâng gia ñình cuûa Hector Malot Aivanhoâ (Ivanhoe) cuûa W.Scott) Kòch Hamlet Macbet Othello cuûa Shakespeare Tarass Boulba Nhöõng linh hoàn cheát cuûa Gogol Chieán tranh vaø Hoaø bình Phuïc sinh cuûa Leùon Tolstoi Theùp ñaõ toâi theá ñaáy cuûa Nicolas Ostrovski Con ñöôøng ñau khoå cuûa Alexis Tolstoi Baùc só Jivago cuûa B.Pasternak… Nghòch lyù ñoù ñaõ daàn daàn thay ñoåi ñöôïc phaàn naøo caùi quan nieäm sai laàm veà vai troø cuûa dòch giaû vaên hoc. Xaõ hoäi loaøi ngöôøi caøng môû roäng söï giao löu vaø hoäi nhaäp vaên hoùa thì vai troù cuûa dòch giaû vaên hoïc caøng quan  troïng vaø dòch thuaät vaên hoïc cuõng   trôû thaønh moät trong nhöõng phöông tieän nhanh nhaát vaø hieäu quaû nhaát.. Phaûi qua caùc dòch giaû vaên hoïc ngöôøi Vieät Nam môùi tieáp xuùc ñöôïc vôùi vaên hoùa theá giôùi ñieàu ñoù ai cuõng bieát. Nhöng coù moät ñieàu maø ngöôøi ta deã daøng khoâng quan taâm laém laø Vieät Nam cuõng phaûi choïn loïc giôùi thieäu ra vôùi theá giôùi nhöõng taùc phaåm öu tuù ñaäm ñaø baûn saéc vaên hoùa daân toäc Vieät Nam - moät trong nhöõng yeáu toá tinh thaàn quan troïng baäc nhaät laøm neân vaø duy trì suùc maïnh quaät cöôøng truyeàn thoáng cuûa daân toäc ta. Neáu ta chæ quen nhaäp cuûa ngöôøi caùi toát laãn caùi chöa toát nhö ngaøy hoâm nay maø khoâng xuaát cuûa ta thì seõ xaûy ra tình traïng “nhaäp sieâu vaên hoùa”   keát quaû laø chính caùi baûn sacé vaên hoùa daân toäc cuûa ta coù nguy cô seõ bò suy yeáu daàn. Cho neân nguyeän voïng tha thieát vaø coù leõ cuõng laø yeâu caàu cuûa tình hình  ñoái vôùi chuùng ta hieän nay  la:ø 1-      neân coù moät cô quan nhaø nöôùc coù thaåm quyeàn vaø coù ngaân saùch ñeå ñieàu haønh toaøn boä coâng vieäc choïn dòch vaø xuaát baûn taïi Vieät Nam nhöõng taùc phaåm coù giaù trò cuûa vaên hoïc nöôùc ngoaøi vaø xuaát baûn ra nöôùc ngoaøi nhöõng taùc phaêm coù giaù trò cuûa vaên hoïc Vieät Nam;2-      neân tieán haønh ñaøo taïo ngay “moät ñoäi nguõ dòch giaû vaên hoïc hoaøn chænh  coù trình ñoä khaû naêng vaø nhieät tình ñeå keá tuïc söï nghieäp dòch thuaät cuûa lôùp ñaøn anh ñi tröôùc nay coøn laïi khoâng nhieàu laém ñoàng thôøi loaïi boû nhöõng “dòch giaû baát ñaéc dó” dòch sai dòch aåu hoaëc dòch nhöõng taùc phaåm voâ vò vaø voâ boå chaúng coù bao nhieâu giaù trò tö töôûng ngheä thuaät.. Döôùi ñaây laø nhöõng tieâu chuaån maø moät dòch giaû vaên hoïc bình thöôøng phaûi ñaït ñeå coù theå laøm toát coâng vieäc cuûa mình : -Tröôùc heát dòch giaû vaên hoïc phaûi laø moät nhaø vaên coù khaû naêng laøm chuû ñöôïc ít nhaát laø hai thöù tieáng – tieáng meï ñeû vaø tieáng mình dòch – coù nghóa laø suy tö vieát noùi tranh luaän sinh hoaït baèng caû hai thöù tieáng moät caùch thaønh thaïo vaø khoâng phaûi chæ laø tieáng noùi phoå thoâng chung chung ma ølaø tieáng noùi vaên hoïc ôû moïi theå loaïi: töï söï tröõ tình huøng bieän söû thi saân khaáu vaø ôû moïi phong caùch baùc hoïc bình daân nghieâm trang chaâm bieám… -Thöù hai phaûi coù moät trình ñoäâ kieán thöùc caøng saâu caøng toát veà moïi maët ñaëc bieät veà khoa hoïc xaõ hoäi : lòch söû ñòa lyù trieát hoïc daân toäc hoïc xaõ hoäi hoïc aâm nhaïc hoäi hoïa kieán truùc… laø nhöõng moân khoa hoïc lieân quan tröïc tieáp vaø thöôøng xuyeân ñeán vaên hoïc maø vaên hoïc chính laø böùc tranh phaûn chieáu cuoäc soáng vaät chaát tinh thaàn vaø tình caûm toaøn dieän cuûa con ngöôøi muoân thuôû muoân nôi. Khoâng coù moät trình ñoä kieán thöùc nhö vaäy ñöøng neân ñi vaøo con ñöôøng dòch thuaät khoù khaên vaø ñaày choâng gai naøy. Cuõng nhö ñaùnh côø chöa saïch nöôùc caûn thì khoâng neân ñi ñaáu; meâ laém thì neân tìm thaày hoïc cho thaät gioûi ñaõ. -Coù kieán thöùc trình ñoä taøi naêng ngöôøi ta coù theå dòch ñuùng nhöng muoán dòch hay caàn phaûi ñöôïc trôøi phuù cho moät taâm hoàn nhaïy caûm say meâ vaø nhöõng naêng khieáu ñaêïc bieät cuûa moät nhaø vaên moät nhaø thô ñích thöïc luoân luoân ñöôïc nuoâi döôõng vaø ñöôïc khôi daäy bôûi ngoïn löûa nhieät tình kieân trì vaø nhaãn naïi.. Sau nöõa duø taøi gioûi cuõng neân khieâm toán bieát lieäu söùc mình maø giôùi haïn tham voïng cuûa mình. Thaø coù ít taùc phaåm  chuyeân veà moät theå loaïi maø hay thì hôn laø dòch ñuû moïi theå loaïi vaø moïi ñeà taøi maø dôû.  Bôûi vì ai cuõng bieát dòch vaên hoïc khoâng phaûi laø cöù tra töø ñieån maø dòch töøng chöõ töøng caâu töø ñaàu cho tôùi cuoái cuoán saùch maø tröôùc heát laø phaûi ø hieåu saâu saéc taùc phaåm nöôùc ngoaøi aáy ñöôïc vieát ra trong nhöõng hoaøn caûnh chính trò kinh teá vaên hoùa xaõ hoäi nhaát ñònh naøo hieåu ñöôïc töøng chi tieát cuûa noäi dung vaø cuûa ngheä thuaõt phaân tích ñöôïc moät caùch saâu saéc taùc giaû ñaët ra vaán ñeà gì vaø giaûi quyeát noù nhö theá naøo vì sao vaø nhaèm muïc ñích gì coù ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu cuûa thôøi ñaïi hay khoâng vaø ñaùp öùng ñeán möùc ñoä naøo. Thaám nhuaàn taùc phaåm roàøi nhieäm vuï cuûa dòch giaû laø vieát laïi y nguyeân caùi noäi dung cuûa taùc phaåm vieát baèng tieáng nöôùc ngoaøi vaø theo phong caùch cuûa taùc giaû baèng tieáng nöôùc mình vaø theo phong caùch rieâng mình .            Coù hai vaán  ñeà neân chuù yù :1-Noùi veà söï trung thaønh trong vieäc dòch thô neân hieåu ñuùng laø trung thaønh caû veà noäi dung vaø hình thöùc veà noäi dung  caûm xuùc thì phaûi trung thaønh tuyeät ñoái vaø veà hình thöùc ngheä thuaät thì trung thaønh ñeán möùc toái ña. Ví duï nhö thô cuûa Malherbe Lamartine thöôøng goàm nhöõng khoå 4 caâu daøi ngaén xen nhau moät caùch ñeàu ñaën coù theà dòch thaønh thô 6-8. Thô Victor Hugo thöôøng laø nhöõng khoå 6 caâu caáu truùc nhö sau: caâu l vaø caâu 2 :      lieàn vaàn caùi caâu 3 4 5 vaø 6 :    vaàn oâm :  caâu 3  vaø 6 : vaàn ñöïc       -        caâu 4 vaø 5 :  vaàn caùithì  coù theå dòch theo ñuùng caáu truùc aáy. Bôûi vì theo yù toâi moät baûn dòch neáu theo caáu truùc nguyeân taùc nhaát ñònh laø trung thaønh  caû veà noäi dung laãn hình thöùc hôn laø moät baûn dòch chæ coát ñuùng nghóa maø khoâng quan taâm ñeán hình thöùc. Bôûi lyù do ñôn giaûn laø trong nguyeân taùc nhaø thô ñaõ duøng hình thöùc aáy vaø chæ hình thöùc aáy môùi dieãn taû ñuùng noäi dung caûm xuùc cuûa mình. Taát nhieân hay nhieàu hoaëc ít laø do chính taøi naêng cuûa dòch giaû hieåu ñuùng caûm xuùc cuûa taùc giaû vaø caùch taùc giaû ñaõ duøng ñeå dieãn ñaït caûm xuùc aáy trong töøng bieán chuyeån cuûa noù.. Chaúng haïn nhö baøi Loøng ta choân moät moái tình cuûa Khaùi Höng dòch baøi Sonnet cuûa Arvers baèng boán khoå thô luïc baùt trong khi nguyeân taùc laø moät theå thô ñaëc bieät goàm 2 khoå ñaàu 4 caâu vaàn oâm laëp laïi cuûa nhau tieáp theo laø hai khoå 3 caâu coù hai caâu ñaàu vaàn caùi khaùc nhau vaø caâu thöù ba vaàn ñöïc gioáng nhau. Hay baøi Tì Baø Haønh cuûa Phan Huy Vònh dòch thô Baïch Cö Dò – nguyeân taùc caâu baûy chöõ vaàn lieàn - hay Chinh Phuï Ngaâm cuûa Phan Huy Ích (chöù khoâng phaûi cuûa Ñoaøn Thò Ñieåm) dòch cuûa Ñaëïng Traàn Coân (nguyeân taùc caâu daøi caâu ngaén tuyø höùng xen nhau) ñeàu theo theå song thaát luïc baùt raát hôïp vôùi nhöõng khuùc ngaâm buoàn laø hai baûn dòch tuyeät vôøi ôû haøng ñaàu khoâng rieâng cuûa vaên hoïc Vieät Nam. 1.       Dòch thô Vieät Nam ra tieáng nöôùc ngoaøi neân coá gaéng theå hieän ñöôïc hai ñaëc ñieåm cô baûn cuûa thô Vieät Nam laø nhaïc ñieäu vaø vaàn.Boû qua hai yeáu toá ngheä thuaät ñoù ñi töùc laø baûn dòch khoâng coøn mang saéc thaùi thô Vieät Nam nöõa. Roõ raøng nhieäm vuï cuûa dòch giaû vaên hoïc khoù khaên hôn vaø ñoøi hoûi cao hôn nhieäm vu cuûa nhaø vaên. Chính vì vaäy maø qua maáy ngaøn naêm vaên hoïc cuaû daân toäc vaø theá giôùi saùng taùc hay thì coù haøng ngaøn coøn taùc phaåm dòch maø noåi  tieáng thì may ra chæ tính baèng con soá chuïc. Xu höôùng hoäi nhaäp vaên hoùa  laø moät taát yeáu lòch söû trong giai ñoaïn phaùt trieån hieän nay cuûa xaõ hoäi trong ñoù vai troø cuûa dòch thuaät vaên hoïc laø raát quan troïng. Ñaøo taøo moät ñôïi nguõ ñoâng ñaûo nhöõng dòch giaû vaên hoïc môùi coù chaát löông vaø trình ñoä khoâng ngöøng ñöôïc naâng cao laø moät ñieàu kieän khoâng theå thieáâu ñeå ñaát nöôùc chuùng ta ñöôøng  hoaøng hoäi nhaäp vôùi theá giôùi maø vaãn giöõ nguyeân trong saùng vaø ñaäm ñaø baûn saéc vaên hoùa daân toâc cuûa chuùng ta..  TP Hoà Chí Minh ngaøy  5 thaùng 7 naêm 2002                        H.H.Ñ.