KỊCH LECID CỦA CORNEILLE TRÊN SÂN KHẤU HÁT BỘI VIỆT NAM

LE CID cuûa Corneille vôû kòch thô ñaàu tieân vaù hay nhaát cuûa saân khaáu coâ ñieån theá kyûXVII cuûa Phaùp xuaát hieän laàn ñaàu tieân treân saân khaáu haùt boäi Vieät Nam  döôùi daïng moät tuôøng coå TUOÀNG LOÄ ÑÒCH  do moät nhaø thô coù taøi phoùng taùc ; ñoù laø THUÙC GIAÏ THÒ ÖNG BÌNH chaùu noäi cuûa oâng hoaøng-nhaø thô Tuy Lyù Vöông maøVua Töï Ñöùc raát möïc yeâu quyù vaø ca ngôïi. ÖNG BÌNH sinh ngaøy 9 thaùng 3 naêm 1877 taïi Hueá. Toát nghieäp tröôøng Quoác hoïc Hueá- sau naøy laø tröôøng trung hoïc Khaûi Ñònh thuû khoa kyø thi thö kyù-phieân dòch naêm 1904 cöû nhaân haùn vaên naêm 1909 oâng ra laøm quan töø chöùc Tri huyeän Tri phuû Boá Chaùnh roài Tuaàn Vuõ Haø Tónh sau veà laøm Phuû Doaõn Thöøa Thieân. OÂng veà höu naêm 1933 vôùi haøm Thöôïng Thö danh döï Hieäp taù ñaïi hoïc só. 1939-1940 oâng laø Hoäi tröôûng Hoäi Truyeàn baù chöõ quoác ngöõ ; 1940-1945 oâng ñöôïc baàu laøm Vieän Tröôûng Vieän Daân Bieåu Trung kyø. Ong maát ngaøy 04 thaùng 4 naêm 1961. Thuùc Giaï Thò Öng Bình laø moät nhaø thô danh tieáng. OÂng ñeå laïi treân 1000 baøi thô trong hai taäp Tình Thuùc Gòa  vaø Ñôøi Thuùc Giaï; 227 baøi thô chöõ haùn trong Loäc Minh thi taäp haøng traêm caâu hoø maø moät soá ñaõ bieán thaønh nhöõng caâu hoø daân gian nö caâu “Chieàu chieàu tröôùc beán Vaên Laâu… Veà saân khaáu oâng coù vieát hai vôû tuoàng haùt boäi :- Tuoàng Taøo Lao tuoàng vui trong ñoù oâng ñaõ ñöa vaøo ñuû caû 21 gioïng ho xöù Hueáø; vaø  TUOÀNG LOÄ ÑòCH phoùng taùc kòch LE CID cuûa Corneille. Ñaây laø  moät maãu möïc hoaøn chænh caû veà noäi dung vaø hình thöùc cuûa theå loaïi phoùng taùc saân khaáu vaø vaên hoïc ôû Vieât Nam maø laâu nay chöa ñöôïc chuù yù ñuùng möùc. Trong vôû tuoàng naøy   Öng Bình Thuùc Giaï Thò ñaõ toû roõ taøi naêng toaøn dieän   cuûa mình qua moät ngoïn buùt nheï nhaøng vöøa daït daøo hình töôïng aâm thanh maø vöøa man maùc tình ngöôøi. OÂng khoâng nhöõng laø moät chuyeân gia cöø khoâi caû veà maët lyù thuyeát laãn maët thöïc haønh veà ngheä thuaät saân khaáu maø coøn laø moät nhaø vaên ñích thöïc ñaày saùng taïo.   TUOÀNG LOÄ ÑÒCH khoâng phaûi laø moät baûn dòch caøng khoâng phaûi laø moät söï coùp nhaät baét chöôùc laáy vaên ngöôøi xaøo xaùo laïi laøm vaên mình theo kieåu “ñaïo vaên” ñaày daãy trong xaõ hoäi xöa cuõng nhö nay maø laø moät saùng taùc vaên chöông öu vieät. Ñoïc qua hay xem bieåu dieãn Tuoàng Loä Ñòch ngöôøi coù hoïc nhaän ra ngay chuû ñeà vôùi maâu thuaãn tình tieát haønh ñoäng kòch töø luùc môû maøn cho ñeán khi keát thuùc. Ngöôøi ta cuõng coù theå nhaän ra hình aûnh ñaèng sau saân khaáu cuûa Corneille vaø Thuùc Giaï Thò Öng Bình moät ngöôøi noùi tieáng Phaùp moät ngöôøi noùi tieáng Vieät   trao ñoåi yù kieán vôùi nhau laøm sao chuyeån moät kòch thô phöông taây thaønh moät tuoàng haùt boäi Vieät Nam hoaøn haûo. Kòch coå ñieån Phaùp  caên baûn laø kòch taâm lyù  trong ñoù haønh ñoäng ñöôïc bieåu dieãn chuû yeáu qua  ñoái thoaïi hoaëc ñoäc thoaïi cuûa caùc nhaân vaät; nhöõng haønh ñoäng  baïo löïc hoaëc gaây kinh hoaøng cho khaùn giaû nhö cheùm gieát cheát choùc ñeàu khoâng ñöôïc pheùp coù maët treân saân khaáu.  Veà quy taéc hình thöùc kòch phöông Taây phaûi ñaûm baûo quy taéc ba duy nhaát (duy nhaát ñòa ñieåm thôøi gian vaø haønh ñoäng.)Veà phaân caûnh thöôøng vôû kòch chia laøm naêm hoài moãi hoài coù  nhieàu lôùp vaø lôøi kòch  ñöôïc vieát hoaøn toaøn theo theå thô l2 chaân - alexandrin. Traùi laïi haùt boäi Vieät Nam laø loaïi kòch haønh ñoäng ít coù nhöõng ñoaïn  keå leå  hoaëïc than vaõn daøi doøng   nhö kòch phöông taây.  Noù laø moät hình thöùc saân khaáu cao caáp moät thöù opeùra hay moät baûn ñaïi hoaø taáu trong ñoù moãi beø moãi gioïng moãi nhaïc cuï coù moät vò trí moät vai troø moät taùc duïng rieâng   nhaát ñònh goùp phaàn vaøo caùi ñeïp chung cuûa toaøn boä. Trong haùt boäi   muoán coù ñöôïc moät kòch baûn toát rieâng taøi naêng vaên chöông cuûa  taùc giaû khoâng ñuû beân caïnh nhaø vaên taùc giaû coøn phaûi laø moät nhaïc só chuyeân nhaïc haùt boäi   moät dieãn vieân haùt boäi laønh ngheà vaø moät ñaïo dieãn haùt boäi saønh soõi .  Töø ñoù ta coù` theå thaáy ngay ñöôïc Tuoàng Loä Ñòch khoâng phaûi laø moät  troø chôi baét chöôùc noäi dung Le Cid   ñoåi teân nhaân vaät töø Don Dieøgue thaønh Ñoâng Loä Yeát Don Rodrigue thaønh Ñoâng Loä Ñòch   Chimeøne thaønh Chi Manh …noùi tieáng Vieät Nam muùa voõ Vieät Nam.  LE CID  laø caâu chuyeän moät ngöôøi con trai vì baùo thuø cho thaân phuï mình maø phaûi gieát thaân phuï cuûa ngöôøi yeâu.             Öng Bình phoùng taùc LE CID thaønh TUOÀNG LOÄ ÑÒCH laø phaûi thöïc hieän hai khaâu  cuøng moät luùc : chuyeån theå vaø Vieät nam hoùa.  Trong luùc nghieân cöùu oâng ñaõ phaùt hieän ra nhöõng nguyeân taéc cô baûn cuûa theå loaïi phoùng taùc vaø nhôø aùp duïng nhöõng nguyeân taéc ñoù ma øTUOÀNG LOÄ ÑÒCH cuûa oâng ñaõ trôû thaønh moät maãu möïc hoaøn chænh cuûa theå loaïi. OÂng ñaõ laøm nhö sau:   1-Trung thaønh vôùi nguyeân taùc veà chuû ñeà coát truyeän   vaø tính caùch nhaân vaät; 2-Söûa ñoåi khi thaät söï caàn thieát vaø trong möùc ñoä toái thieåu moät vaøi chi tieát phuï khoâng quan troïng laém maø khoâng laøm sai yù nghóa lieân tuïc vaø loâgic cuaû tình tieát vaø haønh ñoäng ví duï  ruùt ngaén  nhöõng ñoaïn keå quaù daøi hay laø thay baèng moät lôùp dieãn töùc laø theâm lôùp môùi cho hôïp vôùi tính   haønh ñoäng cuûa haùt boäi Vieät Nam nhö ñoaïn Rodrigue keå laïi traän chieán thaéng quaân Maures (Le Cid IV 3).Neáu xeùt thaáy söï saép xeáp tröôùc hay sau cuûa moät tình tieát naøo ñoù chöa ñöôïc thoâng suoát hôïp lyù thì coù theå thay ñoåi moät chuùt  trình töï nhöõng chi tieát ñoù ñeå ñaûm  baûo cho haønh ñoäng kòch phaùt trieån loâgic hôn. Ví duï :a-   ôû Hoài III lôùp 6 : Quaân Maures xaâm löôïc bôø coõi oâng Baù töôùc vöøa bò Rodrigue gieát cheát Rodrigue vöøa töø nhaø Chimeøne veà nhaø ñang thaát voïng thi Don Dieøgue giao cho chaøng chæ huy moät ñoaøn 500 ngöôøi (laø baïn be ø nghe tin oâng bò nhuïc ñaõ tôùi tình nguyeän ñi baùo thuø cho oâng) ñi thaúng ra maët traän ñaùnh  quaân Maures…maø caû quaân ñoäi caû baûn thaân Nhaø Vua khoâng hay bieát gì …May maø thaéng traän! Ñoù laø chuyeän khoâng theå coù chuyeän thieáu loâgic. Öng Bình chæ saép xeáp laïi moät chuùt laø moïi söï thoâng suoát ngay. OÂng ñeå cho tin quaân Maures xaâm löôïc vaø tin Baù töôùc ñeán haàu nhö cuøng moät luùc trong luùc trieàu ñình ñang hoïp. Vaäy laø theo ñeà nghò chung vua cöû Rodrigue laøm Toång chæ huy quaân ñoäi thay vaøo choå cuûa oâng Baù töôùc caàm quaân ñi ñaùnh giaëc. Roõ raøng Öng Bình “coù kinh nghieäm hôn  veà pheùp Vua pheùp nöôùcsaép xeáp tình tieát haønh ñoäng hôïp lyù hôn ñoàng thôøi ñeå  cho nhaân vaät cuûa oâng  haønh ñoäng theo ñaïo lyù daân toäc  Vieät Nam ñuùng nguyeân taéc phoùng taùc.b-Moät ví duï khaùc : Lôùp daâng göôm (Le Cid hoài III lôùp 4 Sau khi gieát Baù töôùc Rodrigue tôùi tìm Chimeøne daâng göôm va yeâu caàu naøng gieát mình ñi ñeå baùo thuø cha. Trong Tuoàng Loä Ñòch taùc giaû ñeå cho Rodrigue ñaùnh baïi quaân Maures hoaøn thaønh nhieäm vuï ñoái vôùi Vua vôùi Nöôùc tröôùc ñaõ roài moùi nghó ñeán tình. Vöøa loâgic vöøa hôïp ñaïo lyù Vieät Nam hôn. 3-Veà tính caùch nhaân vaät coù theå theâm bôùt nhaán maïnh ñieåm naøo ñoù ñeå cho nhaân vaät thaät söï mang phong caùch tö töôûng ñaïo lyù Vuieät Nam ví du :Lôùp baùo thuø (Le Cid II 3) Trong Le Cid Rodrigue vaâng theo leänh cha maø ñi baùo thuø vì vaäy môùi coù nhöõng Thi tieát Rodrigue hay baäc nhaát trong vaên hoïc Phaùp.  Trong Tuoàng Loä Ñòch Rodrigue bieát cha bò nhuïc thaáy ngay nhieäm vuï ngöôøi con laø phaûi traû thuø cha cho neân khoâng chôø cha baûo chaøng cuøng vôùi thò ñoàng xaùch göôm leân nuùi Baïch Tuøng Sôn tìm Baù Töôùc vôùi muïc ñích khoâng phaûi laø gieát  ngay ma laø tìm caùch daøn xeáp oân hoaø baûo ñaûm ñöôïc caû lyù caû tình cho neân ngoân ngöõ cöû chæ thaùi ñoä cuûa chaøng khaùc vôùi Rodrigue trong Le Cid. ÔÛ lôùp Thaùch thöùc (sceøne de  provocation) trong Le Cid Rodrigue toû ra anh huøng tính caùch khoâng thay ñoåi töø ñaàu ñeán cuoái ngoân ngöõ cuõng vaäy :            Baùo thuø cha khoù khaên naøo caûn noåi böôùc ñi             Caùnh tay oâng chöa coù ai bìNhöng khoâng phaûi khoâng ai thaéng noåi…”Vaø caâu thaùch thöùc cuõng khoâng quyeát lieät gì cho laém :            “Caùch boán böôùc chaân ta cho bieát roõ non giaø!”Trong Tuoàng Loä Ñòch tính caùch Rodrigue khoâng tónh nhö trong Le Cid maø “ñoäng”  bieán chuyeån moät caùch raát bieän chöùng . Chaøng gaëp Baù töôùc vôùi tö caùch la chaøng reå töông lai gaëp nhaïc phuï hai tay khoanh tröôùc ngöïc leã pheùp oân toàn : LOÄ ÑòCH -Daï ñaïi quan ñaõ lôõ ra xin ñaïi quan ñeán nhaø phuï thaân toâi  maø chòu loãi ñi (baéc xöôùng) quaù öng taï quaù vaät kieâu khoa theá thöôïng anh huøng.(Baù töôùc khinh bæ maéng chaøng. Chaøng nhaãn nhuïc nhaéc laïi ñeà nghò. Ngoâ Maëc vaã kieâu caêng laùo xöôïc)NGOÂ MAÏC:-Nhö ta khoâng nghe thôøi maøy tính laøm sao haû?LOÄ ÑÒCH(giaän laém khoâng voøng tay nöõa)-Nhö ñaïi quan maø (baéc xöôùng) nhöiôïc nan töï hoái noùi thieät tuùc traõm lai voâ loaïi chi ñaàu! Roõ raøng ngoân ngöõ Rodrigue ôû ñaây thay ñoåi theo chuyeån bieán tö töôûng. Ñeán ñaây ngöôøi con reå töông lai bieán ñi nhöôøng choã cho ngöôøi con ñeû baùo thuø cha. Hay laém! Vaø Vieät Nam laém! Ñoù laø moät ñieåm saùng maø  Le Cid cuûa Corneille khoâng coù. 5-Söûa ñoåi phaàn keát thuùc cho hôïp vôùi ñaïo lyù Vieät Nam-Trong Tuoåi treû Le Cid cuûa Guilhen de Castro nhaø vua ñöùng ra toå chöùc leã thaønh hoân cho Chimeøne vôùi Rodrigue ngay sau khi chaøng ñaùnh thaéng quaân Maures vaø Gonzales. Trong Le Cid tuy Chimeøne coù khoùc xin :“Trong moät nhaø tu cho con ñöôïc töï do Ñeán hôi thôû cuoái cuøng khoùc ngöôøi yeâu vaø thaân phuï! naøng töôûng laøm Rodrigue ñaõ cheát .Nhöng trong lôøi ñoäng vieân cuoái cuøng nhaø vua vaãn xaùc ñònh hai ngöôøi seõ thaønh hoân sau moät thôøi gian chôø cho Rodrigue toaøn thaéng moïi quaân thuø cuûa ñaát nöôùc. Trong Tuoàng Loä Ñòch Öng Bình döùt khoaùt ñeå cho Chimeøne caét toùc ñi tu bôûi ñaïo lyù Vieät Nam khoâng chaáp nhaän cho moät ngöôøi con gaùi keát duyeân vôùi thuû phaïm gieát cha mình. Vaø nhaø vua chaúng nhöõng taùn thaønh maø coøn thöïc hieän ñaày ñuû nhöõng ñieàu naøng mong muoán.             Noùi toùm laïi taát caû moïi  söûa ñoåi trong baûn tieáng Vieät cuûa Öng Bình Thuùc Giaï Thi ñeàu xuaát phaùt  töø ñoøi hoûi cuûa vieäc chuyeån theå töø moät vôû kòch coå ñieån phöông Taây sang moät vôû haùt boäi Vieät Nam vaø cuûa vieäc Vieät Nam hoaù baûn phoùng taùc sao cho töø khung caûnh tính caùch nhaân vaät ñeán caùch giaûi quyeát caùc tình huoáng kòch ñeàu phuø hôïp vôùi taâm lyù   phong tuïc taäp quaùn nhaát laø vôùi ñaïo lyù Vieät Nam.  Xeùt nhöõng maët cô baûn TUOÀNG LOÄ ÑÒCH laø moät phoùng taùc thaønh coâng xöùng ñaùng vôùi nguyeân taùc cuûa noù.-         bôûi noù trung thaønh veà noäi dung vôùi ñoâi ñieàu thay ñoåi nhoû do ñoøi hoûi  cuûa ngheä thuaät vaø kyõ thuaät haùt boäi;-         bôûi phöông phaùp phoùng taùc ôû ñaây khoâng mang tính thuï ñoäng laøm theo. maø laø moät phöông phaùp chuû ñoäng saùng taïo vöôït leân nhöõng quy taéc öôùc leä ñeå gaàn guõi thaät söï vôùi cuoäc soáng vôùi thieân nhieân hôn;-         bôûi vaên phong  cuûa noù khoâng thaáp hôn chuùt naøo so vôùi nguyeân taùc coøn troäi hôn ôû moät khiaù caïnh ñaëc thuø: noù baùc hoïc hôn. Chung moät ñeà taøi tình-hieáu taùc phaâm cuûa Corneille thì loâi cuoán vì moät  vaên phong höøng höïc söùc thanh xuaân taùc phaåm cuûa Thuùc Giaï Thò Öng Bình thì laøm laéng ñoïng vaøo loøng ngöôøi caùi chaát nhaân vaên thaám nhuaàn ñaïo lyù ñeïp nhö ñoâi ñoaù hoa röïc rôõ beân nhau. 

TP Hoà Chí Minh 25 thaùng 10 naêm 2003