KỊCH LE CID CỦA CORNEILLE TRÊN SÂN KHẤU HÁT BỘI VIỆT NAM

LE CID của Corneille vở kịch thơ tuyệt tác mở đầu cho dòng văn học cổ điển thế kỷ XVII Pháp xuất hiện lần đầu tiên trên sân khấu Việt Nam dưới hình thức một  tuồng cổ hát bội Tuông Lộ Địch phóng tác của Ưng Bình Thúc Giạ Thi người cháu nội tài hoa của ông hoàng tài hoa nhà thơ Tuy Lý Vương. Vở tuồng vừa được  nhà hát tuồng Bình Định trình diễn như là tiết mục chính của Tuần lễ văn hóa Đức – Việt Nam tại Munich (Đông Đức)  đầu tháng 10 vừa qua và được công chúng nhiệt liệt hoan nghênh..Tuồng Lộ Địch  là một mẫu mực của nghệ thuật phóng tác. Nó không phải là một bản dịch càng không phải là một sự cóp nhặt cái hay của người làm thành văn của mình. Cũng như qua Truyện Kiều của Nguyễn Du phóng tác tư  cuốn tiểu thuyết  của Từ Văn Trường đời Minh (Thanh Tâm Tài Nhân là bút danh) người ta thấy được những chuẩn mực của những áng văn phóng tác về lĩnh vực tiểu thuyết thì qua Tuồng Lộ Địch người ta cũng xác định được những chuẩn mực của phóng tác  về lĩnh vực sân khaấu.. Có thể tóm tăt những chuẩn mực ấy vào  năm điểm cơ bản dưới đây :  1-Bảo đảm trung thành tối đa về các mặt chủ đề   cốt truyện tình tiết hành động  kịch và tính cách của các nhân vật;  2-sửa đổi cắt giảm trong mức độ tối thiểu cần thiết một vài chi tiết phụ không quan trọng không làm sai lạc ý nghĩa  mà có tác dụng làm cho  gọn gàng hơn rõ nghĩa hơn ví dụ rút ngắn những đoạn kể quá dài để thay bằng biểu dien thêm những lớp chuyển tiếp ngắn gọn hoặc những  nhân vật phụ (lính hầu vai hề…) để giải thích…  3-tô đậm một nét tính cách nhân vật hoặc  đảo ít nhiều thứ tự sự việc để nhấn mạnh một  sự chuyển biến nào đó  của mâu thuẫn hoặc uốn nắn   cho hành động kịch phát triển lôgic hơn. Chú ý là tất cả mọi sự uốn nắn châm chước sửa đổi bổ sung dú nhiều dù ít đều xuất phát từ sự cần thiết phải  đi sâu và đúng cách để khéo léo đươa được một chủ đề nước ngoài  vào khuôn khổ phép tắc  sân khấu nước mình sao cho từ sự việc  đến tư tưởng lời nói việc làm của nhân vật phù hợp với phong tục tập quán với đạo lý và tâm lý xã hội với nếp sống và quan niệm sống của dân tộc mình trong một giai đoạn lịch sử nhất định.  4- Phong cách nghệ thuật của tác phẩm phóng tác   phải ngang hàng với nguyên tác ngược lại nó sẽ biến thành một sự sao chép hoặc một sự bắt chước vụng về lố lăng và vô ích. Nhất là trong hát bội một dạng hoà tấu âm nhạc trong đó mỗi bè mỗi giọng hát mỗi nhạc cụ có một vị trí một chức năng một vai tró nhất định ví du :hát  nam thì dùng chữ nôm hát khách thì dùng chữ hán; các giọng hướng tán nồi niêu ngâm xướng thán vãn phần lớng cũng dùng chữ nho có nhịp điệu riêng câu văn mang tính biền ngẫu   đối đáp. Phải thật sành sõi trong nghề mới vết nổi một vở tuồng hát bội.  5-Nếu có khi cần phải sửa đổi chút ít nguyên bản cho hợp với phong cách sân  khấu nước mình  thì ngược lại khi cần cũng phải cải cải cách chút ít một vài biện pháp nghệ thuật tuy là truyền thống nhưng quá cũ mòn và trở thành vô ích của mình theo phong cách  mới cho phù hợp  với khán giả hiện đại. Ví dụ màn giáo đầu  phải do  tác giả hay đạo diễn; hoặc khâu  xưng danh  là phải nằm ngay trong ngôn từ đối thoại. Bây giờ có thê đối chiếu hai văn bản với nhau để thấy rõ Tuồng Lộ Địch tuy là phóng tác của Le Cid – Pháp  thế kỷ XVII vẫn là một kiệt tác độc lập của Việt Nam đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam  .Về cốt truyện   kết cấu và hành động kịch nói chung hai vở giống nhau về căn bản. HỒI I – Tình yêu giữa con trai của Don Diègue làRodrigue với con gái Bá tước Don Gormaz là Chimène.-Cuộc tranh chấp giữa Bá tước với Don Diègue vì Don Diègue được Vua phong làm Thái phó để dạy dõ Thái tử. Cái tát lăng nhục của Bá tước. Nỗi lòng của Rodrigue khi nhận  nhiệm vụ báo thù.HỒI II- Cuộc đấu kiếm và cái chết của Bá tước. –Chimène  đi kiện Rodrigue Don Diègue bảo vệ cho con trước mặt Vua.- Tin quân Maures xâm lấn bờ cõi HỒI III- Tuyệt vọng của Rodrigue Don Diègue giao cho Rodrigue chỉ huy một đoàn 500 quân bạn bè đi đánh giặc.HÒI IV – Chiến thắng vang dội của Rodrigue.- Chimène tiếp tục kiện Rodrigue. Cuộc đấu kiếm giữ a Don Sanche (thay mặt Chimène) với Rodrigue Rodrigue thắng.HÒI V- Kết thúc có hậu : triển vọng hôn nhân giữa Rodrigue và Chimène. Trên cơ sở cốt truyện và kết cấu ấy Thúc Giạ Thị Ưng Bình đã sắp xếp sửa đổi như thế nào để chuyển Le Cid của Corneille thành Tuồng Lộ Địch của ông ?1-Lớp gây sự : Trong Le Cid chỉ có hai người Trong Tuờng Lộ Địch (TLĐ) D.Diègue có hai   phụ tá bảo vệ là Đông Tào và Nam Tào (thêm nhân vật phụ).2-Lớp báo thù- Trong Le Cid D.Diègue trao gươm cho con và giao cho con trách nhiệm báo thù vì vậy mới có những Thi tiết Rodrigue thuộc loại thơ trữ tình hay hàng đầu của Văn học Pháp. Trong TLĐ Rodrigue biết tin cha bị lăng  nhục tự nguyện báo  thù không đợi lệnh cha. Vì vậy mà không có những thi tiẹt ấy. Vả lại Hát bội không thể để cho nha6n vật “than” hay ngâm một chuỗi 60 câu thơ như vậy được.3-Lớp đấu kiếm – trong Le Cid  diễn ra ngay tại sân nhà Bá  tước Trong TLĐ tác giả loại bỏ quy tắc duy nhất thời gian và duy nhất địa điểm tạo ra cảnh Bá tước đi săn ở núi Bạch Tùng sơn và cuộc đấu kiếm xảy ra tại đó cảnh và người luôn luôn quyện lấy nhau đúng với  quan niệm nhân sinh và quan niệm nghệ thuật của phương Đông. Cuộc đấu kiếm đã diễn ra như thế nào ? Trong Le Cid gặp Bá tước Rodrigue đã có những câu đối đáp rất bình đẳng và hay nổi tiếng :-“ Ta trẻ người đúng! nhưng với tâm hồn cao thượng bẩm sinhThì tài hoa không đợi tuổi trưởng thành!”-“Nhưng sức mạnh có thừa khi có thừa dũng cảm.Báo thù cha khó jhăn nào cản ổi bước đi?Cánh tay ông chưa có ai bìNhưng không phải không ai thắng nổi.”-Cách bốn bướ chân ta cho biết rõ non già!”Trong TLĐ Bá tước đang giữa cuộc săn. Ong bắn một mũi tên  vào con hổ Rodrigue xoè tay bắt mũi tên rồi ung dung tiến lên gặp Bá tước với thái độ rất lễ phép hai tay khoanh trước ngực như một người con trai phải có khi đứng  trước nhạc phụ tương lai của mình. Chàng ôn tồn trình bày sự việc và mong Bá tước tỏ ra biết điều tới nhà D.Diègue xin lỗi. Nhưng Bá tước ngạo mạn tử chối :  NGÔ MẶC–“ Như ta không nghe  thời mày tính làm sao hử?  LỘ ĐỊCH  ( khi ấy giận lắm không vòng tay nữa)-Như đại quan mà nhược nan tự hối                                    (Ngô Mặc lại hỏi lần nữa Lộ Địch nói luôn)Tức trảm lai vô loại chi đầu!             (Nhược bằng đại quan không biết điều tự hốiThì cái đầu vô loại kia ta chém đứt tức thì   !”   (Kịch thứ Tám)  4-Lớp chiến thắng quân Maures-  Trong Le Cid trận đánh được Rodrigue kể lại   một cách hào dùng trong 73 câu thơ mang chất anh hùng ca; trong TLĐ cả màn kể lại đó được thay thế bằng hành động sân khấu : Tướng Maure là Lôi Cự đánh nhau với Rodrigue bị thua được Rodrigue tha chết; hắn  đã thuyết phục hai vua hắn đầu hàng.  5-Lớp dâng gươm- Trong Le Cid sau khi giết chết Bá tước Rodrigue tới nhà Chimène dâng gươm mính cho nàng yêu cầu nàng giết mình đi để báo thù cha. Trong TLĐ tác giả để lớp dâng gươm này vào sau chiến thắng quân Maures là để cho phù hợp với đạo lý của dân tộc Việt Nam đặt chữ tình sau cgữ hiếu và chữ trung.6- Và đây là một chi tiết sửa đổi quan trọng về kết cấu; nó vừa biểu hiện cái ý thức đạo lý thường trực tôn trọng quyền Vua vừa biểu hiện cái tinh thần lôgic của nhà viết kịch cũng như cái  kinh nghiệm công tác của một ông quan quen việc triều chính .Ở Le Cid sau  khi Rodrigue dâng gươm không thành trở về trong tuyệt  vọng thì may sao có 500 người bạn be tới  định báo thù cho ông nhưng chàng đã đi trước họ rồi D.Diègue liền giao cho chàng chỉ huy  toán quân 500 người ấy xông ra mặt trận (trên đường đi có hàng ngàn người theo đi). Chẳng biết trong lúc này  từ Vua Don Fernand đến cả cái đạo quân anh hùng cuả Nhà Vua đang làm gì đi đâu mà để cho riêng hai cha con ông già D.Diègue tự tổ chức lấy rồi tự chỉ huy lấy một đạo quân đi đánh quân Maures. May mà Rodrigue thắng. Nếu nói về tài thì có thể lắm; nhưng nếu nói về phép tắc quản lý  nhà nước thì cái chuyện này quả là xưa nay hiếm. Hoàn toàn thiếu logic. Trong vơ TLĐ Ưng Bình chỉ cần chỉnh lý lại thứ tự sự việc một chút thôi là ổn : Tin quân Maures xâm lược bờ cõi rồi tin Bá Tước chết hầu như đã đến cùng một lúc trong khi cả Triều đình đang họp. Trước tình thế cấp bách theo đề nghị của mọi người Nhà Vua chính thưc cử  Rodrigue làm Tổng chỉ huy quân đội thay Don Gormaz và cầm quân đi đánh giặc Maures. Hoàn toàn danh chính ngôn thuận Ở dây tôi không nói vở nào hay hơn vở nào mà chỉ muốn lưu ý một điều là tuổi tác môi trường sống và công tác cùng kinh nghiệm bản thân có thể giúp ích rất nhiều cho một tác giả sân khấu: Ưng Bình lúc này đã 50 tuổi đang làm quan lại là người trong hoàng tộc ra vào chốn triều  đường hiểu biết chuyện đại sự quốc gia lại là một nhà nho uyên thâm    trong khi Corneille mới tròn tuổi 30 khi Le Cid biểu diễn lần đầu tiên.Trên đây là những công việc Ưng Bình đã thực hiện nhằm chuyển thể một vở kịch  cổ điển thế kỷ XVII của phương Tây sang một kịch bản hát bội  Việt nam thế kỷ XX.  7-Và đây  là một sự sửa đổi chi tiết mà cơ bản hoàn thiện mục tiêu thứ hai trong hai mục tiêu chính của công trình phóng tác : Việt Nam hóa tác phẩm chuyển thể - ông đã thay đổi chi tiết cuối cùng của kết thúc. Guilhem de Castro trong Tuổi trẻ của Le Cid đả để cho cuộc hôn nhân cuả Rodrigue với Chimène diễn ra ngay sau khi Rodrigue thắng quân Maures và Gonzala. Trong Le Cid sau cuộc đấu kiếm thứ hai giữa Rodrigue và Don Sanche Chimène tưởng Rodrigue chết đã xin Vua : Trong một nhà tu cho con được tha hòĐến hơi thở cuối cùng khóc người yêu và thân phụ”Nhưng Vua bằng những lời khuyên có lý có tình vui lòng hoãn cuộc hôn nhân lại một thời gian. Nhưng trong Tuồng Lộ Địch Ưng Bình để Chimène tự quyết định cát tóc đi tu gửi mình nơi cửa Phật rồi mới tin cho Vua hay. Vua hoàn toàn đồng ý thực hiện chu đáo ba nguyện ước cuối cùng của nàng :- truy phong Don Gormaz hầu tước liệt tự công thần – tài sản của nàng trích một phần cho bà con thân thuộc còn bao nhiêu chẩn cấp cho người bàn khổ – Cấm khách du quan không được lai vãng ảnh hưởng đến cuộc sống tu hành của nàng. Con người Việt Nam đạo lý Việt Nam không  chấp nhận cho một người con gái được  kết hôn với kẻ giết cha mình.Qua kết thúc này tác giả  đã Việt Nam hóa hoàn toàn vở kịch của Corneille từ nhân vật đên phong tục tập quán xã hội và nhất la đạo lý; hai điểm được Ưng Bình tô đậm nét là giữ vữngcương thường và khoan dung nhân ái. Như vậy xét về cơ bản Tuồng Lộ Địch đã tỏ ra rất xứng đáng với nguyên tác a-bởi nội dung   trung thành với nguyên tác về mặt chủ đề kết cấu hành động kịch mặc dù một vài sửa đổi  chi tiet do yêu cầu về  nghệ thuật đặc biệt  của hát bội và do yêu cầu của việc Việt Nam hóa một tác phẩm phương Tây;b-bởi phương pháp của nó không mang tính thụ động làm theo mà là một phương pháp chủ động và sáng tạo ;c-bởi văn phong của nó không thua kém gì Le Cid . Nếu Corneille đã từng  làm  công chúng Paris say mê vì cái đẹp hào hùng  của tuổi thanh xuân thì Thúc Giạ Thị Ưng Bình đã và sẽ còn chinh phục lâu dài công chúng Việt Nam bởi tầm sâu tư tưởng của tác phẩm. Ưng Bình Thúc Giạ Thị với Tuồng Lộ Địch phải có một vị trí xứng đáng hàng đầu trong lịch sử sân khấu hát bội Việt Nam trong nưa  đầu thế kỷ XX sau cái tên của Đào Tấn. 
Database error

ERROR From DB mySQL

DB Error: Database query failed!
» Error No: 1062
» Error detail: Duplicate entry '11700399' for key 'PRIMARY'
» Query: INSERT INTO bd_estore_online_users (id,store_id,sid,uid,username,usertype,ip,last_updated,last_page) VALUES (NULL,'4642','r9dpoarbnv8dcakgc9t9st49v0','0','Guest','0','54.80.140.29','2018-08-16 15:04:12','/a45772/kich-le-cid-cua-corneille-tren-san-khau-hat-boi-viet-nam.html')