LỜI GIỚI THIỆU CỦA LÊ VĂN SÁU VỀ VỞ KỊCH BÍ MẬT VƯỜN LỆ CHI

            

Hơn năm thế kỷ trước vụ án Vườn Lệ Chi đã để lại một vết nhơ trong lịch sử dân tộc chúng ta. Thật vậy một trung thần một nhà yêu nước từng có những cống hiến lớn lao trong việc đuổi quân Minh gây dựng nên triều Lê ở Việt Nam vào những thập niên đầu của thế kỷ thứ XV NGUYỄN TRÃI cùng với vợ là Nguyễn Thị Lộ đã bị bọn gian thần sát hại đến mức phải tru di ba họ. Tuy nhiên đọc lại lịch sử từ trước tới nay sự kiện Lệ Chi Viên được giới thiệu còn chưa rõ thậm chí có chỗ mơ hồ. Cuốn sử lược Việt Nam của Trần Trọng Kim ghi nhận:

Tháng bảy năm Nhâm Tuất (1442) Thái Tôn đi duyệt binh ở huyện Chí Linh. Bấy giờ Nguyễn Trãi đã về trí sĩ ở trại Côn Sơn thuộc huyện Chí Linh. Khi nhà vua đi qua đó có vào thăm và thấy người hầu của ông là Nguyễn Thị Lộ có tài có sắc bèn bắt theo hầu. Đi đến huyện Gia Bình (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) thì vua mất. Triều đình đổ tội cho Nguyễn Thị Lộ giết vua bắt Nguyễn Trãi làm tội và tru di cả ba họ”.(1)

Người đời sau cũng khó mà trách ông Trần Trọng Kim nhà sử học có thiện cảm với chế độ phong kiến. Ngay cả Ngô Sỹ Liên là nhà làm sử nổi tiếng với bộ Đại Việt Sử ký toàn thư viết về vụ Lệ Chi Viên cũng cho rằng nhà vua vì ham mê nữ sắc nên bị “bệnh ác” mà chết. Cách giải thích về nguyên nhân cái chết của vua Lê Thái Tôn theo đó vẫn được lưu truyền. 
Gần đây trong lời giới thiệu Toàn tập Nguyễn Trãi của Viện Sử học(2) khi đề cập đến sự kiện Lệ Chi Viên tác giả cũng cho rằng nhà vua “bị cảm” đến sáng thì mất và sau khi xảy ra sự kiện thì “bọn gian thần hùa với nhau để cùng Nguyễn Thị Anh hãm hại Nguyễn Trãi và gia tộc ông”. Tất nhiên trong bài viết về tiểu sử Nguyễn Trãi của sách trên có đề cập đến Nguyễn Thị Anh một trong năm người vợ của nhà vua bấy giờ nhân được nắm quyền vì có con là Bang Cơ được phong Thái tử lên ngôi nên lập mưu sát hại Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ để trả thù về tội Nguyễn Trãi trước đây đã có lần đứng ra bênh vực cho bà Ngô Thị Ngọc Dao một bà vợ khác của vua Lê Thái Tôn. Năm 1980 nhân kỷ niệm 600 năm sinh NGUYỄN TRÃI trong văn kiện của Ban Tổ chức được phổ biến rộng rãi cũng chỉ ghi nhận về sự kiện này như sau:
Nhà vua về đến Lệ Chi Viên sau khi duyệt binh ở Chí Linh thì mất và phe phái của triều đình nhân vụ này đã vu oan cho Nguyễn Trãi cùng với vợ là Nguyễn Thị Lộ âm mưu giết vua nhằm xoá bỏ những con người đang cản trở việc làm đen tối của chúng”.(3)

Giờ đây với vở kịch nói “BÍ MẬT VƯỜN LỆ CHI” nhà nghiên ứu văn học HOÀNG HỮU ĐẢN đã lấy những sự kiện trước và sau Lệ Chi Viên để mô phỏng ra tiến trình diễn biến của sự kiện này. Kịch bản bộc lộ rõ bộ mặt thật của những con người trong cung đình thuở ấy để tạo ra tội ác giết vua nhằm vu cáo trung thần NGUYỄN TRÃI và người vợ yêu quý của ông là NGUYỄN THỊ LỘ. Ngoài ra cũng cần lưu ý một phát hiện của tác giả qua nghiên cứu một tài liệu ghi chép về việc “... Bang Cơ con của Nguyễn Thị Anh không phải là con vua Lê Thái Tôn”. 
Bằng những tư liệu có thực đã được ghi chép trong nhiều tài liệu nhà soạn kịch tái diễn lại thông qua một phương pháp tư duy lôgic chặt chẽ có thể chấp nhận khung cảnh của triều đình trước và sau vụ Lệ Chi Viên thể hiện đây là một âm mưu sát hại người hiền. Diễn biến các cảnh tiếng nói của nhiều người đã tiếp sức cho nhà sử học nói lên sự kiện Lệ Chi Viên quả là một điển hình của những người toan tính hiểm độc chốn cung đình trong chế độ phong kiến. Và mãi mãi đời sau lời NGUYỄN TRÃI còn vang vọng đến mỗi chúng ta về khát vọng của người trí thức Việt Nam trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng gắng tìm đến lý tưởng Chân Thiện Mỹ và sẵn sàng đem tài năng lòng chân thành và tính cương trực của mình phục vụ cho non sông đất nước.

Thành phố Hồ Chí Minh ngày 6 tháng 3 năm 1992 
                                                     
Lê Văn Sáu
Giáo sư Sử học

        Il y a plus de cinq cents ans le “Proceøs du Jardin des Letchis” avait laisseù une tache noire dans nos annales. Le grand heùros et grand poeøte qui avait apporteù la plus grande part la part deùcisive aø la victoire contre les Minh (1427) et aø l’eùdification de la dynastie des Leâ dans les premieøres deùcades du XVe sieøcle NGUYEN TRAI et sa femme Nguyeãn Thò Loä ont eùteù injustement mis en accusation et condamneùs aø peùrir sur l’eùchafaud avec tous les membres de leurs trois familles (*).

En relisant les documents historiques relatifs aø ce sujet on n’en trouve pas qui soient parfaitement clairs et convaincants. L’ “Histoire sommaire du Vietnam” de Traàn Troïng Kim relate d’une façon assez vague:

 

         “Le 7e mois de l’anneùe Nhaâm Tuaát (1442) le Roi Leâ Thaùi Toân avait assisteù aø une revue de troupes aø Chí  Linh. A cette eùpoque Nguyeãn Traõi avait pris sa retraite et habitait une petite ferme aø Coân Sôn (dans la meâme circonscription). Apreøs la revue le Roi passa aø Coân Sôn et lui rendit visite. Voyant sajeune concubine Nguyeãn Thò Loä belle et talentueuse le Roi deùcida qu’elle ferait partie de sa suite et l’emmena au retour aø la Capitale. Arriveù aø la circonscription de Gia Bình (aujourd’hui Gia Löông Baéc Ninh) il mourut subitement. La Cour accusait Nguyeãn Thò Loä d’avoir empoisonneù le Roi et condamnait elle et  Nguyeãn Traõi aø la peine de mort avec tous les membres de leurs trois familles (famille paternelle famille maternelle et la sienne propre).”

 

         Les geùneùrations futures ne sauraient reprocher aø l’historien Traàn Troïng Kim sa sympathie pour le reùgime feùodal. Ngoâ Syõ Lieân lui meâme un historien contemporain de Leâ Thaùnh Toân ceùleøbre par son “Histoire compleøte du Ñaïi Vieät” (Ñaïi Vieät Söû kyù toaøn thö) ne dit lui aussi que treøs sommairement sur ce proceøs: “Le Roi eùtait mort d’une “maladie pernicieuse” pour avoir veùcu trop deùbaucheù”. Cette façon d’interpreùter la mort de Leâ Thaùi Toân a persisteù jusqu’aø nos jours.      

           Reùcemment dans l’Introduction aux “Oeuvres compleøtes de Nguyeãn Traõi” (Institut d’Histoire Edition des Sciences sociales Hanoi 1969 page 181) les auteurs ont eùcrit aø propos des eùveùnements du Jardin des Letchis que “le Roi avait attrapeù un coup de froid et mourut au petit matin…” qu’apreøs cet eùveùnement les mauvais courtisans avaient comploteù ensemble avec le concours de la Reine-Meøre Reùgente Nguyeãn Thò Anh pour faire condamner aø mort Nguyeãn Traõi ainsi que toute sa famille”.

Certes dans la biographie de Nguyeãn Traõi les auteurs ont eùcrit que Nguyeãn Thò Anh l’une des cinq femmes de Leâ Thaùi Toân - qui avait pu prendre le pouvoir en main parce que son fils Bang Cô venait d’eâtre introniseù – avait profiteù de sa position de Reùgente pour se venger de Nguyeãn Traõi et de Nguyeãn Thò Loä d’eâtre intervenus en faveur d’une autre femme de Thaùi Toân Ngoâ Thò Ngoïc Dao.

          En 1980 aø l’occasion du 6e Centenaire de la naissance de Nguyeãn Traõi un document du Comiteù d’Organisation largement diffuseù ne relate luiaussi que treøs brieøvement cet eùpisode:

   “Arriveù au Jardin des Letchis sur le chemin du retour apreøs la revue des troupes aø Chí Linh le Roi mourut et les partis dissidents de La Cour exploiteørent cet incident pour accuser injustement Nguyeãn Traõi et sa femme Nguyeãn Thò Loä d’avoir attenteù aø la vie du Roi afin d’eùliminer les prosonnes qui s’opposaient aø leurs obscures machinations”.

 

          Tout reùcemment dans la trageùdie historique “LE SECRET DU JARDIN DES LETCHIS” de M. HOAØNG HÖÕU ÑAÛN chercheur litteùraire l’auteur s’est baseù sur des faits anteùrieurs et posteùrieurs aø cet eùveùnement pour essayer de reconstituer le veùritablel processus du drame. La trageùdie a mis en lumieøre le vrai visage des personnages de la Cour d’alors et leurs machinations visant aø inventer de toute pieøce un “meutre preùmeùditeù” du Roi afin d’accuser Nguyeãn Traõi et de le faire peùrir avec sa femm e Nguyeãn Thò Loä. Il est aø remarquer que M. Hoaøng Höõu Ñaûn dans ses longues recherches a deùcouvert et mis en eùvidence un document authentique significatif: Bang Cô fils de Nguyeãn Thò Anh n’eùtait pas le fils de Leâ Thaùi Toân.

 

Partant de faits reùels et existant contenus dans de nombreux documents et graâce aø une meùthode de reconstitution et de raisonnement serreùe acceptable avec un deùroulement logique de l’action et un langage propre aø chaque personnage l’auteur nous retrace d’une plume concise mais nette les incidents qui se seraient passeùs tels quels dans le palais royal des Leâ avant et apreøs les eùveùnements en question et nous les reùpresente aø la fois comme eùleùments et comme preuves des machinations politiques treøs freùquentes sous le reùgime feùodal ayant pour but le massacre et l’eùlimination des justes.

Les eùveùnements du Jardin des Letchis sont resteùs et resteront aø cet eùgard un exemple typique.

        

Depuis des sieøcles les paroles de Nguyeãn Traõi nous sont parvenues et continueront aø parvenir dans de nombreux sieøcles encore aux geùneùrations futures comme l’incarnation des aspirations fondamentales de notre intelligentsia de tous les temps et de toutes les eùpoques : travailler aø atteindre la Vrai le Bien le Beau et eâtre toujours preât aø consacrer tous ses talents toute sa sinceùriteù et toute sa loyauteù au service du Pays et du peuple…

                                                                                    

                                                    6 Mars 1992

    LE VAN SAU
Professeur d’histoire
                    
Universiteù Peùdagogique de Hochiminhville