Bí mật năm trăm năm mươi năm

By

Bí mật năm trăm năm mươi năm
Nhắc đến vụ án Vườn Lệ Chi muốn hay không muốn lại nảy ra vấn đề: Lê Thái Tôn bị bệnh ác” mà chết hay bị giết? Nếu bị giết thì bị giết như thế nào? Ai là thủ phạm giết vua? Lịch sử không có lời xác định rõ ràng. Năm trăm năm mươi năm đã qua rồi. Có thể không cần trở lại vấn đề này làm gì nữa - nhiều người nghĩ vậy. Nhưng “nỗi oan” của NGUYỄN TRÃI dù Vua Thánh Tôn hai mươi hai năm sau (1464) đã chính thức minh oan và phục hồi danh dự cho ông vẫn để lại một cái gì đó đè nặng lên lòng mọi người không phải nỗi đau về một nhà trí thức yêu nước vĩ đại bị giết oan mà nỗi đau về một dân tộc ngàn năm văn vật lại có lúc sản sinh ra những phường nghịch tử đã vì quyền lợi riêng tư mà sát hại bao trí thức công thần. Cho nên khám phá ra được một nét mới nào dù nhỏ về Vụ án có thể mang lại cho ta những suy nghĩ những cái nhìn mới những cái đánh giá mới về lịch sử và con người. ĐẠI VIỆT SỬ KÝ TOÀN THƯ có ghi những sự kiện sau đây: 1 - Tháng 10 âm lịch năm 1439 Dương Thị Bí sinh Nghi Dân con trai đầu lòng của Lê Thái Tôn. Ngày 21 tháng 2 âm lịch 1440 Nghi Dân được lập làm Thái tử và Dương Thị Bí được phong Thần phi. Tháng 6 âm lịch 1440 Ngô Thị Ngọc Dao được phong Tiệp dư. Cuối 1440 Nguyễn Thị Anh có mang thì Dương Thị Bí trước đã bị giáng xuống Chiêu nghi thì nay lại giáng xuống làm thứ phụ - người đàn bà thường. Thái Tôn đồng thời xuống chiếu cho thiên hạ biết “ngôi Thái Tử chưa định”. Tháng 6 âm lịch 1441 Nguyễn Thị Anh sinh Bang Cơ. Tháng 11 âm lịch 1441 Bang Cơ được phong làm Thái tử. Nguyễn Thị Anh được phong làm Thần phi. Còn Nghi Dân thì bị giáng xuống làm Lạng Sơn Vương. Trong cuộc tranh chấp tay đôi giữa Dương Thị Bí và Nguyễn Thị Anh Nguyễn Thị Anh đã chiến thắng hoàn toàn. Nhưng tạm yên về phía này Nguyễn Thị Anh lại phải đối phó ngay phía khác. Bang Cơ vừa được phong Thái tử thì Ngô Thị Ngọc Dao có mang và chiêm bao thấy Tiên Đồng đầu thai vào mình. Tiên Đồng đầu thai là điềm sinh Thái tử. Nguyễn Thị Anh lo lắng ngày đêm sợ đứa con của Ngọc Dao sẽ cướp mất ngôi Đông Cung của con mình. Bà chuyển mũi tấn công sang phía mẹ con Ngọc Dao. Nếu không giết được cũng làm cho thất sủng. Bà gièm pha với Thái Tôn vu cho Ngọc Dao có dính líu tới vụ làm bùa của Huệ phi Nhật Lệ và có ý hại Thái tử Bang Cơ. Nhật Lệ là con gái của Lê Ngân. Có người tố cáo Lê Ngân dựng bàn thờ Phật trong nhà và luôn luôn mời thầy cúng về nhà cúng bái để cầu cho Nhật Lệ được vua yêu. Vua Thái Tôn bắt Lê Ngân phải tự sát rồi giáng Huệ phi Nhật Lệ xuống làm Tu dung một chức thấp trong hàng cung phi. Nguyễn Thị Anh xin vua khép Ngọc Dao vào tội voi giày. May có Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ tích cực và tận tình can thiệp vua mới nghe lời không khép tội voi giày mà đày Ngọc Dao đi Châu Xa. Như vậy NGUYỄN TRÃI và Nguyễn Thị Lộ đã có cái công thứ hai rất lớn cũng ngang hàng với sự nghiệp Bình Ngô: là cứu mạng cho Lê Thánh Tôn ông vua giỏi đã đưa đất nước Việt Nam phát triển lên mức toàn diện phồn vinh nhất của ngót hai nghìn năm chế độ phong kiến. Không có sự can thiệp dũng cảm của vợ chồng Nguyễn Trãi thì lịch sử Việt Nam đã vĩnh viễn không bao giờ có thời Hồng Đức. Nhưng cũng qua sự can thiệp đó mà NGUYỄN TRÃI và Nguyễn Thị Lộ mặc nhiên bị dính vào cuộc xung đột nội cung lúc bấy giờ đang thật sự “náo loạn” cả cung đình ảnh hưởng rất nhiều công việc triều chính. 2. Giữa lúc ấy hai sự kiện xảy ra hầu như một lúc: Việc thứ nhất Ngọc Dao sinh con trai. Việc thứ hai Thái Tôn đi tuần về phía Đông. Ngày 20 tháng 7 âm lịch 1442 Ngọc Dao sinh con trai đặt tên là LÊ TỰ THÀNH - sau này là Vua Lê Thánh Tôn Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ lại phải cho người đưa ngay hai mẹ con Ngọc Dao ra đất An - Bang (Quảng Ninh) để tránh sự theo đuổi của Nguyễn Thị Anh. Nhưng rồi sự việc vẫn đến tai bà. Nguyễn Thị Anh càng thâm thù vợ chồng Nguyễn Trãi coi như còn vợ chồng ông thì vẫn còn hậu họa cho bản thân Nguyễn Thị Anh. Bà chẳng đã chứng kiến cái việc Thái Tôn vì yêu bà hơn mà đã giáng chức Thái tử của Nghi Dân và giáng Dương Thị Bí xuống làm thứ phụ để phong Bang Cơ làm Thái tử và bà làm Thần phi đó sao? Lê Thái Tôn rất có thể lại nghe Ngọc Dao giáng bà xuống thứ phụ con bà làm phiên vương để lập đứa con trai “Tiên Đồng giáng thế” của Ngọc Dao lên làm Thái tử và Ngọc Dao làm Thần phi lắm chứ! Vả lại có một điều mà chỉ riêng bà biết - điều đó giữ kín trót lọt thì quyền vị của bà mới được đảm bảo. Nếu lộ ra nhà Vua biết được thì không những mất hết mọi ân sủng mà còn bị trọng tội cả hai mẹ con. Cái điều đó 17 năm sau khi Nghi Dân giết cả hai mẹ con Nguyễn Thị Anh lên ngôi rồi mới nói ra trong “Bài Văn Đại Xá”: Bang Cơ không phải là con của Lê Thái Tôn. Bài văn viết: “Trẫm là con của Thái Tôn Văn Hoàng Đế ngày trước đã làm hoàng tử. Không may Tiên đế đi tuần ở phía Đông bỗng băng ở ngoài. Nguyễn Thái hậu muốn vững quyền vị bèn ngầm sai nội quan là Tạ Thanh dựng Bang Cơ làm vua cho trẫm làm phiên vương. Đến sau Tạ Thanh tiết lộ việc ấy lây đến thái uý Trịnh Khả và tư không Trịnh Khắc Phục bèn đem giết cả đi để hết người nói ra. Cho nên từ đó đến nay hạn sâu liên tiếp tai dị xảy ra luôn đói kém lưu hành nhân dân cùng khốn.
Diên Ninh (tức Bang Cơ) tự biết mình không phải con Tiên Đế vả lại lòng người lìa tan ngày mồng 3 tháng 10 năm nay khiến trẫm thay ngôi...”.
(Đại Việt Sử ký toàn thư tập III nhà xuất bản KHXH Hà Nội 1972 trang 170).

Cho nên người mà Nguyễn Thị Anh sợ nhất lúc này không phải là vợ chồng Nguyễn Trãi mà là Lê Thái Tôn. Thái Tôn còn sống việc phong Thái tử chưa dứt điểm thì trước sau Thái Tôn cũng sẽ biết được điều bí ẩn kia.
Làm sao bây giờ? ***Có thể suy luận như thế nào đây trên những sự kiện có ghi lại rõ ràng trong Đại Việt Sử ký toàn thư?Việc Tiệp dư Ngọc Dao sinh hoàng nam thúc đẩy Nguyễn Thị Anh phải cấp tốc hành động. Bà phải đối phó ở cả bốn phía cùng một lúc:  - Nghi Dân vì bà mà phải truất mất ngôi Thái tử.  - Ngọc Dao vì bà mà suýt nữa bị tội voi giày được tha nay lại sinh con trai.  - Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bảo vệ cho Ngọc Dao đang được Thái Tôn trở lại tin dùng.  - Và Lê Thái Tôn. Giá Lê Thái Tôn là con người chín chắn trước sau như một thì ba người kia không đương đầu nổi với Nguyễn Thị Anh. Nhưng Thái Tôn là người ngỗ nghịch phong tình và nghiêng ngả yêu đó rồi ghét đó dễ nghe lời gièm pha mà giết ngay người thân một cách tàn bạo: Lê Sát và Lê Ngân là hai vị tể tướng và là cha sinh của Nguyên phi Lê Thị Ngọc Dao và Huệ phi Nhật Lệ đã bị Thái Tôn giết cách đó không lâu. Cho nên muốn củng cố địa vị của con - tức của chính bà - Nguyễn Thị Anh phải tạo điều kiện đưa Bang Cơ lên ngôi Vua chính thức càng sớm càng hay. Một người như Nguyễn Thị Anh đã từng có những âm mưu tội ác không phải một lần chắc chắn không ngần ngại nhiều trước một tội ác mới. Không trị người trước người sẽ trị mẹ con mình sau. Vả chăng Bang Cơ đâu phải con của Thái Tôn! Và Thái Tôn cũng đâu phải là cái đối tượng yêu thương mà bà muốn chiếm đoạt? Cái đối tượng mà bà muốn chiếm đoạt là chiếc ngai vàng cho con và quyền vị Thái hậu nhiếp chính cho bản thân. Phải đạp lên xác những người nào đó mới đi tới đích ấy được. Không có con đường nào chắc hơn. Có thể bà đang tìm một phương sách để thực hiện ý đồ táo bạo đó thì đây cơ hội tốt đang bày ra trước mắt ngang tầm tay: Thái Tôn đi tuần phía Đông sẽ đóng quân ở Chí Linh ghé thăm Nguyễn Trãi tại Côn Sơn rồi mới hồi kinh. Tất nhiên vẫn có Nguyễn Thị Lộ theo hầu với tư cách là Lễ nghi học sĩ như thường lệ. Ở chỗ xa kim khuyết vắng mặt các phi tần… Chỉ cần một ly rượu nhỏ pha loãng chất độc dâng Vua trước lúc đi ngủ qua bàn tay một người thân cận có thể qua bàn tay của chính Nguyễn Thị Lộ mà bà Lộ không biết có để lại một ít tang vật tại phòng bà... Thế là xong. Nhẹ nhàng như không và chẳng ai có thể nghi ngờ... Giấu kín sự việc đưa Vua về cung lập Bang Cơ lên ngôi vua Nguyễn Thị Anh làm Thái hậu nhiếp chính rồi tập trung mọi quyền hành dựng lên vụ án dùng tra tấn bắt Nguyễn Thị Lộ ký vào tờ thú viết sẵn nhận tội đã tiến độc cho Vua làm cơ sở pháp lý cho triều đình buộc tội và tru di ba họ Nguyễn Trãi diệt hẳn mọi mầm mống tố cáo và trả thù về sau. Kẻ nào tiết lộ bí mật cho kẻ khác biết hoặc nghi ngờ: giết! Giết sạch bất luận kẻ đó là ai! Thất nhân tâm nhưng mà được ngôi báu!... Sự thật vụ án Vườn Lệ Chi có thể là như vậy. Sử thần Ngô Sỹ Liên có thể là không biết hoặc có biết mười mươi mà không dám nói ra. Chẳng hạn cái việc “Diên Ninh tự biết mình không phải con Tiên Đế” ông cũng chỉ dám để cho Nghi Dân - là ông vua Ngụy nói ra 17 năm sau chứ tự ông không ghi và cũng không bình luận câu nào. Trái lại một sự kiện nghe chừng nhảm nhí thì trong cùng một trang Ngô Sỹ Liên đã nhắc đi nhắc lại hai lần... “Thái Tôn thức suốt đêm với Nguyễn Thị Lộ rồi băng”... “Trước Nguyễn Thị Lộ ra vào cung cấm Lê Thái Tôn trông thấy thích lắm cùng với Lộ cớt nhả đến đây đi tuần về miền Đông tới chơi nhà Trãi rồi bị bệnh ác mà chết cho nên Trãi bị tội ấy”... “Lại có lời bàn rằng: nữ sắc làm hại người quá lắm thay! Thị Lộ là một người đàn bà thôi Thái Tôn yêu nó mà thân phải chết. Nguyễn Trãi lấy nó mà cả họ bị diệt chẳng nên răn lắm ru?... ” Lời bàn ấy chỉ gieo xấu chứ không buộc tội. Sự nhấn mạnh đó dường như phần nào phản ánh một chút cái “đắc ý” của vị sử thần họ Ngô đã tìm ra được một cách lý giải cái chết của Lê Thái Tôn có thể chấp nhận được lại coi chừng hợp ý triều đình Nguyễn Thị Anh để rồi 30 trang sau với thái độ thật khách quan ông để cho Nghi Dân nói rõ: “Bang Cơ không phải con Tiên đế”. Cả về thái độ Nguyễn Thị Anh đối với Lê Thánh Tôn Ngô Sỹ Liên cũng viết: “Tuyên Từ Thái hậu - tức Nguyễn Thị Anh - yêu (Thánh Tôn) như con mình đẻ ra” (ĐVSKTT III trang 174) khi chính bà đã tìm cách triệt bỏ cả mẹ con Ngọc Dao ngay từ khi Thánh Tôn còn trong trứng nước! 3 - Sau khi Nguyễn Trãi bị tru di ba họ có mấy cái chết đáng chú ý. Những cái chết này do một mình Thái hậu Nguyễn Thị Anh quyết định.  - Ngày 9/9 âm lịch 1442 chưa đầy 1 tháng sau ngày Nguyễn Trãi bị giết “giết bọn hoạn quan Đinh Phúc và Đinh Thắng vì khi Nguyễn Trãi sắp bị tử hình có nói là hối hận đã không nghe lời Thắng và Phúc” (Sách đã dẫn trang 152).  - Ngày 26/7 âm lịch năm 1451 “Giết cả Tạ Thanh Thái uý Lê Khả và con trai là Lê Quát Tư khấu Trịnh Khắc Phục và con trai là Trịnh Bá Nhai (sđd trang 161) vì Tạ Thanh đã tiết lộ việc Nguyễn Thái hậu đã từng ngầm sai Tạ Thanh dựng Bang Cơ làm vua cho Nghi Dân làm Lạng Sơn Vương giết đi để hết người nói ra” (sđd trang 170). Những cái chết này nguyên nhân từ đâu? Đinh Phúc và Đinh Thắng là những tên hoạn quan lộng quyền rất căm ghét Nguyễn Trãi. Chúng có thể nói với Nguyễn Trãi điều gì đến nỗi bị Nguyễn Thị Anh chém đầu? Và Tạ Thanh viên cận thần thân tín số một của Thái hậu Nguyễn Thị Anh chín năm sau cũng bị chém đầu nốt vì cái tội “tiết lộ việc tôn Bang Cơ lên ngôi vua”. Trịnh Khả là người đã cùng với Nguyễn Xí Lê Liệt Lê Thụ Lê Bôi nhận di mệnh tôn Thái tử Bang Cơ lên ngôi vua cũng bị giết cùng với Tạ Thanh. Tiết lộ việc làm quang minh đúng đắn theo di mệnh của Vua thì có gì sai trái đến nỗi phải bị giết? Lại giết một lúc năm người ở vị trí rất quan trọng; giết người nói giết người nghe giết cha không đủ lại giết cả con và giết trước hết con người mình từng tin cẩn nhất lâu nay! Rõ ràng không phải vì tội đã tiết lộ việc tôn Bang Cơ lên ngôi Vua cũng không phải về vụ án Nguyễn Trãi! Mà phải là vì Tạ Thanh đã tiết lộ một việc gì đó cực kỳ bí mật và nghiêm trọng: đó chỉ có thể là vụ đầu độc Lê Thái Tôn mà Nguyễn Thị Anh đã bàn và giao cho Tạ Thanh thực hiện cùng với vụ “Diên Ninh tự biết mình không phải con Tiên đế”. Phải tiết lộ những bí mật quan trọng như vậy mới bị chém đầu cả ba ông quan to cùng một lúc chứ! Khi hình quan tra tấn Nguyễn Thị Lộ chúng chỉ quanh đi quẩn lại hỏi có một câu duy nhất: “Có phải mi đã tiến độc cho Đức Đại Hành Hoàng Đế và mưu thí nghịch là do Nguyễn Trãi không?”
(Trần Huy Liệu: NGUYỄN TRÃI nhà xuất bản KHXH - Hà Nội 1992 trang 34)

Đứng về logic sự việc mà nói Thái Tôn có chết vì ngộ độc thì bọn hình quan mới tra khảo Nguyễn Thị Lộ tiến độc cho vua. Tất nhiên không phải do âm mưu của Nguyễn Trãi nhưng có thể người dâng rượu độc mà không ngờ là chính Nguyễn Thị Lộ do sự bố trí xảo quyệt của bọn Đinh Phúc Đinh Thắng tay chân của Tạ Thanh. Bọn này những kẻ trực tiếp thực hiện âm mưu đã bị giết ngay một tháng sau Nguyễn Trãi để bịt đầu mối. Không hiếm gì cái kiểu tạo ra một số tang vật - một chút cặn rượu độc vứt vào buồng Nguyễn Thị Lộ chẳng hạn - rồi ép cung bắt Nguyễn Thị Lộ phải nhận vì bị tra tấn đau quá không chịu nổi hoặc chúng cầm tay bà bắt ký vào tờ cung viết sẵn... Thế là chúng có đủ cơ sở pháp lý để dựng nên một “vụ án” sát hại một con người mà chúng nó biết: Nguyễn Trãi còn thì tất cả chúng nó sẽ phải chết. Còn cái đầu mối gốc là Tạ Thanh thì chín năm sau quyền vị thật vững vàng rồi Nguyễn Thị Anh xuống lệnh giết nốt.
Với cái nhìn trung thực và sáng suốt Nguyễn Trãi đã thấy ngay nhận ra ngay điều đó. Ông biết đây không phải là một vụ án theo nghĩa thông thường mà là đích thân Thái hậu Nguyễn Thị Anh cùng tay chân bà tìm cớ sát hại ông giết rất nhanh giết cả ba họ ông để ông không có đủ thời gian phanh phui cái vụ giết Vua tranh chấp quyền vị trái ngược với cương thường đạo lý này. Ngay từ hồi ông rời Thanh Hư động trở về triều đình theo tiếng gọi của Lê Thái Tôn thực chất là theo tiếng gọi của lòng yêu nước xây dựng non sông ông đã biết trước sau tai họa cũng sẽ đến với ông. Nhưng ông đã đặt niềm ưu ái đối với đất nước lên trên mọi ý nghĩ riêng tư... Ông tự ví mình như con ngựa già còn kham rong ruổi và lòng vui vẻ mang theo bầu nhiệt huyết làm hay làm đẹp cho đất nước trở lại giúp Vua. Cho đến chết ông vẫn trung thành thủy chung với lý tưởng Nhân Nghĩa của mình. Vậy thì nội dung vụ án này không phải là vấn đề “oan hay không oan” của Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bởi đây thực chất không phải là một vụ án. Cái mà lịch sử gọi là “Vụ án Vườn Lệ Chi” chính ra là một vấn đề khác. Máu đã chảy nhiều từ hai ba năm về trước: máu Lê Sát máu Lê Ngân nay lại máu Lê Thái Tôn máu ba họ Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ suýt nữa máu của Ngọc Dao và Lê Tự Thành còn trong bụng mẹ. Rồi máu của Đinh Phúc Đinh Thắng máu của Tạ Thanh Lê Khả Lê Quát Trịnh Khắc Phục Trịnh Bá Nhai. Máu đổ trước máu đổ sau máu đổ liên tục... cho đến ngày chính kẻ âm mưu đổ máu đầu tiên đến lượt mình phải tắm trong vũng máu cả mẹ cả con (con không có tội) mới thôi! Ngày xưa gọi đó là số mệnh là quả báo. Ngày nay gọi đó là quy luật. Tục ngữ dân gian thì gọi đó là “ở ác gặp ác”.

Vậy có kết luận:

1 - Về nội dung “Vụ án Vườn Lệ Chi” thực chất là màn kết thúc sơ bộ của một âm mưu đảo chính giành giật và củng cố ngôi báu do một người đẹp trong nội cung chủ trương.

2 - Về tính chất lịch sử nó là hậu quả tất yếu của hai nền văn hoá chênh lệch xung đột lẫn nhau.
 - Một bên là nền văn hoá Nho giáo tiên tiến của thời đại biểu hiện ở lý tưởng NHÂN NGHĨA ở phương pháp trọng dụng nhân tài mà người tiêu biểu là Nguyễn Trãi.  - Và một bên là nền văn hoá võ biền thô sơ chỉ nhằm củng cố quyền vị cá nhân dòng họ mà tiêu biểu là cái triều đình Lê Sơ bao gồm hầu hết là người châu Mường. Âm mưu ấy kéo dài trọn mười hai năm mới kết thúc. Trong vở kịch nói lịch sử “BÍ MẬT VƯỜN LỆ CHI” của tôi - Giải thưởng của Hội Nghệ sỹ sân khấu Việt Nam 1981 - nhiều nhân vật nói đến cái “oan” của Nguyễn Trãi. Điều đó là hiện thực. Họ chưa nhìn được ra ngoài tầm của cái nhìn phong kiến. Nhưng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ thì nhìn rộng hơn xa hơn rõ và đúng hơn sâu hơn họ quyết liệt lên án việc giết Vua và hãm hại công thần. Họ đấu tranh đến cùng chống lại những hành vi vô đạo không phải vì mình mà vì vận mệnh dân tộc vì độc lập và hoà bình lâu dài của đất nước vì hạnh phúc của nhân dân. Những lời cuối cùng của Nguyễn Trãi trước lúc bị đưa ra pháp trường là khuyên Thái hậu Nguyễn Thị Anh năm điều giữ nước chăm dân chứ không phải những lời cầu xin tha chết. Cái tầm cao cao vời vợi trong nhận thức và tình cảm vào khoảnh khắc cuối cùng đau xót nhất ấy hoàn toàn phù hợp và xứng đáng với con người suốt đời mang hoài bão: Việc Nhân Nghĩa cốt ở yên dân
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo
Tiêu biểu khí phách và tinh hoa dân tộc tài đức song toàn - một con người thực sự Con Người một con người thực sự Việt Nam.  

Thành phố Hồ Chí Minh tháng 01 năm 1992
                                                                            Hoàng Hữu Đản 


LE SECRET  DE  CINQ  CENT CINQUANTE ANS…

                                                                  Hoaøng Höõu Ñaûn 

                    Que l’on veuille ou non chaque fois qu’on se rappelle “ le proceøs du Jardin des Letchis la question revient toujours de savoir si Leâ Thaùi Toân eùtait mort d’une “maladie pernicieuse” ou assassneù. S’il avait eùteù assassineù comment l’a-t-il eùteù et par qui?

              L’histoire ne laisse aucun document preùcis aø ce sujet.

                                        

Cinq cent cinquante ans ont passeù. D’aucuns pensent qu’il n’est peut-eâtre plus besoin de revenir sur cette question. Neùanmoins l’injuste condamnation de Nguyeãn Traõi – malgreù sa reùhabilitation officielle par le Roi Leâ Thaùnh Toân vingt-deux ans apreøs sa mort – nous peøse toujours sur le coeur non de la douleur d’un intellectuel massacreù mais de la douleur de toute une nation de culture plus que milleùnaire qui avait mis au monde des enfants pervers et traitres allant jusqu’aø massacrer les intellectuels patriotes pour des inteùreâts personnels.

                                En conseùquence la deùcouverte de quelques faits nouveaux meâme minimes relatifs aø ce proceøs permettrait de le reùviser et pourquoi pas d’ innocenter Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä. L’“Histoire compleøte du Ñaïi Vieät” (Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö) de Ngoâ Syõ Lieân a enregistreù les faits suivant “ –

Le 10e mois lunaire de 1439 Döông Thò Bí premieøre femme de Le Thai Ton mit au monde Nghi Dan son fils aineù.

              Le 21 du 2e mois 1440 Leâ Nghi Daân est investi du titre de Prince Preùsomptif – heùriter du troâne – et Döông Thò Bí du titre de Thaàn Phi (reine).

-Le 6e mois 1440 Ngoâ Thò Ngoïc Dao est nommeùe Tieäp Dö (femme de 3e rang du Roi).

- Fin 1440 au meâme moment ouø Nguyeãn Thò Anh eùtait enceinte Döông Thò Bí qui pour avoir commis quelque faute avait eùteù disgracieùe et devenue simple “chieâu nghi” – fut cette fois exclue de tout titre et redevenait “femme ordinaire” (thöù phuï). Leâ Thaùi Toân deùcreùta en meâme temps que le titre de Prince Heùritier restait vacant.          - Le 11e mois lunaire 1441 Bang Cô fut promu Prince Heùritier et Nguyeãn Thò Anh promue Reine – Nghi Daân fut deùchu de son ancien titre et nommeù Laïng Sôn Vöông.” Dans le duel entre Nguyeãn Thò Anh et Döông Thò Bí Nguyeãn Thò Anh l’a emporteù.

            Mais assureùe d’un coâteù elle se trouvait menaceùe de l’autre. A peine Bang Cô fut-il investi que Ngoïc Dao eùtait enceinte et voyait en songe que l’Enfant du Ciel s’incarnait en elle. Un tel songe eùtait le signe d’une auguste naissance. Nguyeãn Thò Anh avait peur que le futur fils de Ngoïc Dao n’accaparaât le titre de son fils Bang Cô. Elle dirigeait donc son attaque sur Ngoïc Dao. Si elle ne pouvait la faire tuer au moins la faire disgraâcier par le Roi. Elle inventait alors de meùchantes calomnies disant au Roi que Ngoïc Dao eùtait lieùe aø l’affaire des amulettes de Hueä Phi Nhaät Leä (2e femme de Thaùi Toân deùchue) et qu’elle avait des intentions meurtrieøres aø l’eùgard de Bang C      

            Hueä Phi eùtait la fille de Leâ Ngaân. Quelqu’un avait deùnonceù Leâ Ngaân d’avoir  fait installer des autels chez lui et inviteù les sorciers aø organiser des ceùreùmonies dans le but de demander au Ciel les faveurs du Roi pour sa fille. Leâ Thaùi Toân fit condamner Leâ Ngaân aø se suicider et rabaisser Nhaät Leä au rang de “tu dung”.

            Nguyeãn Thò Anh demandait au Roi de condamner Ngoïc Dao aø eâtre pieùtineùe par les eùleùphants et deùchireùe par les chevaux. Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä sont intervenus aø temps. Le Roi les a eùcouteùs. Il dispensa Ngoïc Dao de cette peine atroce mais la fit exiler dans les provinces lointaines. Par cette heureuse intervention une seconde fois Nguyeãn Traõi a bien meùriteù de la Patrie d’avoir sauveù la vie au futur Roi Leâ Thaùnh Toân (qui vingt ans plus tard ferait la gloire du Vietnam: sous son reøgne le Vietnam avait atteint dans tous les domaines le plus haut degreù de deùveloppement aø l’eùpoque feùodale). Mais en meâme temps aø cause de cette intervention Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä se trouvaient lieùs d’une façon ou d’une autre aø cette querelle de l’arrieøre-palais qui avait mis toute la Cour en eùmoi et causeù tant d’influences neùfastes aux affaires de l’Etat        

             A ce moment deux faits se produisirent presque simultaneùment:

     -Ngoïc Dao accoucha d’un garçon

     -Leâ Thaùi Toân faisait une tourneùe administrative dans les provinces de l’Est.       

Le 20e jour du 7e mois lunaire 1442 Ngoïc Dao mit au monde un garçon auquel on donnait le nom de Leâ Töï Thaønh. De nouveau Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä le cacheørent aø An Bang pour eùviter la poursuite de Nguyeãn Thò Anh qui ne tarda pas neùanmoins aø le savoir. Elle nourrissait deøs lors aø l’eùgard de Nguyeãn Traõi et de sa femme une haine de plus en plus profonde. Elle se disait que tant que Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä seraient encore aupreøs du Roi le danger qui la menaçait serait toujours laø. N’a-t-elle pas vu Thaùi Toân par preùdilection pour elle disgraâcier le Prince Heùritier Nghi Daân et la Reine Döông Thò Bí? Pourquoi ne pourrait-il pas par preùdilection pour Ngoïc Dao la rabaisser au rang de “femme ordinaire” pour eùlever Ngoïc Dao aø la digniteù de Reine et deùgrader son fils en “phieân vöông” pour faire du fils de Ngoïc Dao – l’Enfant du Ciel incarneù – le Prince Preùsomptif?   

          En outre il y avait une chose intimement secreøte qu’elle seule connaissait. Ce secret intime s’il restait absolument secret son pouvoir serait stable. Au contraire s’il eùtait deùvoileù si le Roi arrivait un jour aø le savoir elle perdrait non seulement toutes les faveurs du Roi mais sa vie meâme et celle de son fils. Ce secret quand plus tard Nghi Daân aurait tueù Nguyeãn Thò Anh et Bang Cô pour usurper le troâne il le dirait ouvertement dans sa Proclamation d’amnistie:

“BANG CÔ N’EÙTAIT PAS LE FILS DE THAÙI TOÂN”

“Je suis fils de Thaùi Toân Vaên Hoaøng Ñeá. J’ai eùteù Heùritier Preùsomptif de la Couronne. Par malheur le Roi mon Peøre mourut au cours d’une tourneùe administrative dans lePour consolider son pouvoir la Reine-Meøre avait secreøtement ordonneù aø l’Eunuque Taï Thanh d’introniser Bang Cô et de me faire deùgrader en phieân vöông (prince gouverneur des reùgions frontalieøres). Plus tard Taï Thanh avait relateù ces faits au Commandant des Troupes Trònh Khaû et au Tö Khoâng Trònh Khaéc Phuïc:“pour que dit-on le secret ne fut jamais plus deùvoileù par personne.

“C’eùtait aø cause de cela que depuis lors il nous est survenu tant de catastrophes: les seùcheresses les insectes la famine; le peuple devenait de plus en plus malheur“DIEÂN NINH (alias Bang Cô) SE SAVAIT N’EÂTRE PAS LE FILS DU ROI PREÙCEÙDENT  (Leâ Thaùi Toân - ) et n’avoir pas la confiance du peuple. Aussi le 3e jour du 10e mois courant je devais prendre le pouvoir en main…”                

 (D9aïi Vieät söû kyù toaøn thö livre III   EÙditionsdes Sciences sociales

                             Hanoi 1972 page 170)

Ainsi l’homme que Nguyeãn Thò Anh craignait le plus n’eùtait pas Nguyeãn Traõi ni sa femme mais Leâ Thaùi Toân. Tant que Thaùi Toân vivait et que la nomination du Prince Heùritier n’eùtait pas encore deùcideùe toât ou tard il percevrait le secret.

          Que faire dans cette situation

          Comment baâtir un raisonnement tout aø fait logique en partant de ces donneùes?

          La naissance d’un garçon de Ngoïc Dao excitait Nguyeãn Thò Anh aø une prompte reùaction. Elle avait aø faire face en meâme temps de quatre coâteùs:

 -aø Nghi Daân qui a eùteù deùchu aø cause d’elle;

 -a øNgoïc Dao qui aurait eùteù pieùtineùe par les eùleùphants et deùchireùe par  les chevaux et qui amnistieùe venait de mettre au monde un garçon; -aø Nguyeãn Traõi et Nguyeãn Thò Loä qui avaient deùfendu Ngoïc Dao et restaient dans les bonnes graâces du Roi;-Et aø Leâ Thaùi Toân lui-meâme. Si Leâ Thaùi Toân eùtait de caracteøre seùrieux et stable dans ses sentiments les trois adversaires susmentionneùs ne sauraient lui tenir teâte. Par malheur Leâ Thaùi Toân eùtait un homme anormal deùbaucheù et instable aimant maintenant et haðssant deux minutes apreøs qui pour une parole deùsobligeante pouvait sans aucun regret faire peùrir ses plus chers parents de la façon la plus atroce. Leâ Saùt et Leâ Ngaân deux premiers-ministres et peøres de deux de ses femmes (Leâ Thò Ngoïc Dao et Leâ Nhaät Leä) avaient eùteù tueùs par Leâ Thaùi Toân il n’y avait pas longtemps.

         En conseùquence dans une telle situation Nguyeãn Thò Anh devait pour consolider sa position creùer des conditions neùcessaires aø l’intronisation de son fils Bang Cô le plus toât possible. Une femme comme Nguyeãn Thò Anh qui avait plus d’une fois trempeù ses dans des intrigues criminelles ne reculerait certes pas devant un crime nouveau. “Si je ne les chaâtiais pas avant ils me chaâtieraient apreøs moi et mon fils!”. D’ailleurs Leâ Thaùi Toân n’eùtait pas l’objet de son amour! L’objet de son amour c’eùtait le Troâne pour Bang Cô et naturellement la Reùgence pour elle-meâme! Pour en venir aø bout neùcessiteù eùtait de marcher sur le cadavre de quelqu’un. Il n’y avait pas d’autre solution.

          Pendant qu’elle cherchait un moyen pour exeùcuter son audacieux projet une occasion s’eùtait preùsenteùe qui s’aveùrait favorable. Dans sa prochaine tourneùe administrative le Roi passerait par Chí Linh s’arreâterait aø Coân Sôn pour rendre visite aø Nguyeãn Traõi avant de rentrer aø la Capitale. Bien entendu Nguyeãn Thò Loä ferait partie de sa suite en qualiteù de Chargeùe du Protocole comme d’ordinaire. Dans un endroit eùloigneù de la Cour eùloigneù du harem il suffirait d’une petite coupe d’alcool additionneù d’eau empoisonneùe offerte au Roi avant son coucher par la main d’une personne de sa suite ou d’une servante qu’importe! sans qu’elle le sache -et pourquoi pas Nguyeãn Thò Loä elle-meâme? – en meâme temps laisser quelques gouttes de poison dans un petit verre ou un flacon pour servir de pieøce aø conviction. C’est si simple! Personne ne se douterait de rien. Garder le secret le plus absolu; ramener le Roi au palais; introniser son fila Bang Cô user ensuite de son pouvoir de Reùgente pour monter un proceøs employer la torture pour forcer Nguyeãn Thò Loä aø signer une deùclaration preùpareùe aø l’avance reconnaissant avoir offert du poison au Roi: on aurait par laø une preuve leùgale pour accuser Nguyeãn Traõi et le condamner aø mort lui et tous les membres de sa famille deùtruisant deøs maintenant les possibiliteùs d’une future deùnonciation ou d’une future vengeance. Si quelqu’un deùvoile le secret aø un autre le mettre aø mort immeùdiatement quel qu’il soit. Perdre la confiance du peuple mais avoir le troâne!.

    &

More...

HỒI ÂM bài “Tại sao vở BÍ MẬT VƯỜN LỆ CHI không được truyền hình trực tiếp?” (Báo Phụ Nữ TP. Hồ Chí Minh 10 - 8 - 2002)

By


 

     

Toâi vieát baøi naøy  vôùi muïc ñích ñôn giaûn  laø caûi chính nhöõng nhaän ñònh sai laàm cuûa moät  soá ngöôøi veà söï thöïc lòch söû trong vôû kòch Bí maät vöôøn Leä Chi maø baøi baùo ñaõ ñöa ra khieán cho haøng vaïn nghi ngôø thaéc maêc vaø Ñoaøn kòch Idecaf phaûi taïm ngöng   töø ngoùt hai thaùng naay sau khi ña dieãn raát thaønh coâng gaàn 50 buoåi keå töø ngaøy l thaùng 9 naêm 2000 chaøo möøng Quoác Khaùnh. Toâi nghó raèng moät  tôø baùo ñöôïc nhieàu ngöôøi haâm moä nhö tôø Phuï Nöõ TP tröôùc khi phaùt ra moät  lôøi chæ trích duø cuûa mình hay cuûa ngöôøi khaùc cuõng neân thaän troïng    yù thöùc toân troïng ñoäc gia; phaûi  xaùc minh laïi xem ñuùng hay sai tröôùc khi coâng boá bôûi moät lôøi noùi coù theå bay ñi khoâng ai bieát nhöng moät baøi baùo  coù nhöõng ñieåm sai ñaõ troùt coâng boá treân giaáy traéng möïc ñen thì noù khoâng bao giôø laáy laïi ñöôïc.keå caû khi coù ñính chính coâng khai cuûa chính ngöôøi vieát.

Tröôùc heât   toâi xin noùi qua caùi quaù trình saùng taùc vôû kòch  ñaõ ñoøi hoû bao nhieâu thôøi gian vaát vaû nghieân cöùu tìm toøi tham khaûo bao nhieâu saùch vôû taøi lieäu yù kieán xaùc thöïc cuûa nhöõng ñoäc giaû bình thöôøng cuûa nhöõng nhaø söû hoïc danh tieáng nhö  coá Thuû töôùng Phaïm Vaên Doàng   baùc só Nguyeãn Khaéc Vieän nhaø söû hoïc Vaên Taân Giaùo sö söû hoïc Phanh Huy Leâ… töø naêm 1962 kyû nieäm 52o naêm ngaøy maát cuûa Nguyeãn Traõi cho  ñeán naêm 1980 hoaøn chænh roài toâi môùi  göûi taùc phaåm  leân döï thi.  Nhaân Kyû nieäm 600 naêm ngaøy sinh cuûa Nguyeãn Traõi. NGUYEÃN TRAÕI ñöôïc  UNESCO  long trong coâng nhaän  laø danh nhaân vaên hoùa theá giôù thì Bí Maät Vöôøn Leä Chi cuõng ñöôïc nhaän giaûi thöôûng cuûa Hoäi Ngheä Só Saân Khaáu Vieät Nam. Naêm 1992 ñöôïc xuaát baûn taïi NXB Treû Naêm 1993 ñöôïc  phaùt thanh treân Ñai Tieáng noùi nhaân daân TP Hoà Chí Minh naêm 2000 ñöôïc coâng dieãn cho ñeán nay vaø ñöôïc haàu heát moïi baùo chí Thaønh Phoá ca ngôïi ñoùn chaøo  vôùi tö caùch laø moät vôû  môû ñaàu vaø khôûi saéc trôû laïi cho neàn saân khaáu chính kòch ñaùng traân troïng vaø ñaùng möøng . 

Ngaøy moàng 2 thaùng 8 naêm 2002 HTV9 sau moät tuaàn lieân tuïc giôùi thieäu vôû kòch seõ ñöôïc bieåu dieãn taïi Nhaø haùt Thaønh Phoá vaø ñöôïc tröïc tieáp truyeàn hình moïi ngöôøi ñang chaàu chöïc beân maùy ñeå xem thì boãng xaûy ra truïc traêc kyõ thuaãt.. Hai ba ngaøy sau giöõa luùc moïi ngöôøi ñang tieác vaø ñang thaéc maéc thì baøi baùo treân cuûa tôø Phu Nöõ Thaønh Phoá döôùi caùi tit in chöõ to “Taïi sao vôû Bí Maät Vöôøn Leä Chi khoâng ñöôc truyeàn hình tröïc tieáp?” ñaõ neâu leân nhöõng lyù do sau ñaây :
   “Sau khi vôû Bí Maät Vöôøn Leä Chi cuûa saân khaáu Idecaf ñöôïc coâng dueãn ben caïnh moät soá baøi baùo khen ngôïi ñaây laø moät vôû kòch hay ñöôïc daøn döïng coâng phu môùi laï coøn coù moät soá yù kieán cho raèng ñaây laø moät vôû kòch thieáu tính chaân thaät lòch söû taäp trung vaøo maáy vaán ñeà sau ñaây : 1-Baø Nguyeãn Thò Anh (Tuyeân Töø Thaùi haäu) laø moät ngöôøi toát coù coâng laïi döôïc theå hieän thaønh nhaân vaät phaûn dieän/

2-Bang Cô töùc vua Leâ Nhaân Toâng leân ngoâi moät caùch chính ñaùng vì ñaõ ñöôïc laäp laøm Thaùi töû laïi ñöôïc dieãn ñaït nhö moät maét xích trong aâm mö tranh giaønh ngoâi vua vaø ngfhieâm troïng hôn laø coù y ù cho raèng Bang Cô khoâng phaûi laø con vua Leâ Thaùi Toâng (ñöôïc theå hieän laø raén chöù khoâng phaûi roàng);

3-Tuyeân Töø Thaùi haäu ñaõ coi Leâ Töï Thaønh  (töùc Leâ Thaùnh Toâng) nhö con ñeû nhôø ñoù maø ñaát nöôùc ta coù ñöôïc moät ñôøi vua coù nhieàu coâng döùc lôùn. Nhöng vôû dieãn ñaõ döïng neân maâu thuaãn giöõa baø Anh vaø Ngoïc Dao ñeå trôû thaønh ñaàu moái cuûa nhöõng bi kòch trong taùc phaåm.”û

.

Toâi xin laàn löôït giaûi ñaùp töøng ñieåm moät ñeå caùc khaùn giaû ñaõ xem bieåu dieãn vaø caùc ñoäc giaõ xem baùo cuøng chaân thaønh caûm ôn taùc giaû caùc baøi baùo ñaõ phaán khôûi ñöa ñeán cho quaøn chuùng ñoâng ñaûo cuûa Thaønh phoá nhöõng thoâng tin ñaùng möøng veà söï thaønh coâng cuûa vôû Bí Maät Vöôøn Leä Chi. ñöôïc yeân taâm raèng treân ñaây chæ ñôn giaûn laø nhöõng sai laàm taát yeáu vaø coù theå xaûy ra moät caùch thoâng thöôøng cuûa nhöõng ngöôøi naøo ñoù muoán vieát baùo pheâ bình moät vaán ñeà vaên hoïc- ngheä thuaät - lòch söû ma chöa heà ñöôïc ñoïc thaäm chí coù theå chöa xem bieåu dieãn vôû Bí maät vöôøn Leä Chi laàn naøo. Bôûi vì neáu coù xem thì ít ra cuõng hieåu ñöôïc caùi noäi dung cuûa noù vaø khoâng daùm lieàu lónh laáy söï thieáu hieåu bieát  cuûa mình ñeå vieát baøi leân baùo chæ trích vôû Bí Maät Vöôøn Leä Chi  laø “thieáu tính chaân thaät lòch sö“ vaø ñeà nghò khoâng truyeàn hình tröïc tieáp sôï vôû kòch laøm cho khaùn giaû nhaän thöùc leäch laïc”…
 

Tröôùc tieân toâi xin noùi roõ laø toaøn boä nhöõng söï kieän lòch söõ maø toâi vaän duïng ñöa vaøo BMVLC ñeàu naèm treân giaáy traéng möïc ñen cuûa Taäp III  boä ÑAÏI VIEÄT SÖÛ KYÙ TOAØN THÖ cuûa nhaø söû hoïc chính thoáng NGOÂ SYÕ LIEÂN töø theá kyû thöù XV (NXB Khoa hoïc xaõ hoäi Haø Noäi 1972).. Moïi ngöôøi seõ töï xaùc ñònh ñöôïc ai laø ngöøôøi thieáu tính chaân thöïc lòch söû taùc gia vôû kòch û BMVLC hay chính taùc giaû baøi baùo ? vaø töï giaûi ñaùp moái thaéc maéc nghi ngôø do  baøi baùo neâu leân raát baát lôïi cho söï nghieäp phaùt trieån vaên hoùa chuùng ta ñang ñöôøng hoaøng töøng böôùc vöõng chaéc hoäi nhaäp vôùi  vaên hoùa theá giôùi.

 

1 -Thöù nhaát Bí maät Vöôøn Leä Chi laø moät vôû kòch veà ñeà taøi lòch söû chöù khoâng phaûi moät cuoán saùch giaùo khoa lòch söû.. Taùc giaû coù quyeàn treân cô sôû nhöõng söï kieän lòch söû chính xaùc hö caáu theâm nhöõng söï kieän giaû ñònh ñeå toâ ñaäm vaø laøm roõ theâm chuû ñeà dó  nhieân laø phaûi laøm sao cho nhöõng söï kieän giaû ñònh ñoù naèm trong quyõ ñaïo vaø hoaøn toaøn phuø hôïp loâgic vaø chaët cheõ vôùi  söï phaùt trieån chuû ñeà chöù khoâng phaûi laø minh hoïa lòch söû moät caùch nhaït nheõo. Trong vôû BMVLC taát caû nhöõng söï kieân coù ñeà caäp tôùi ñeàu laáy töø Ñaïi Vieät Söû kyù toaøn thö chuû yeáu laø Taäp III : nhöõng söï kieän ñoù thuoäc veà naêm 1442 chöù khoâng thuoäc veà toaøn boä cuoäc ñôøi cuûa Nguyeãn Thò Anh. Baøi baùo noùi “Nguyeãn thò Anh coi Leâ Töï Thaønh nhö con ñeû (!)   nhôø ñoù maø daân toäc coù ñöôïc moät ñôøi vua toát… laø noùi chuyeän möôi möôøi laêm naêm sau trong khi nhöõng söï kieän BMVLC dieãn ra trong naêm Nhaâm Tuaát-1442 vaø keát thuùc vôùi caùi cheát cuûa Nguyeãn Traõi ngaøy l6 thaùng 8 aâm lòch naêm  aáy. Laãn loän ñeán caû thôøi ñieåm söï kieän thì laøm sao thuyeát phuïc ñöôïc?

2- Theo  ÑVSKTT   tieäp dö Ngoïc Dao coù mang. chieâm bao thaáy Tieân Ñoàng ñaàu thai vaøo mình. Nguyeãn Thò Anh gieøm pha vôùi Vua vu cho Ngoïc Dao coù dính líu tôùi vuï laøm buøa cuûa Hueä phi Nhaät Leä vaø coù yù haïi  thaùi töû Bang Cô roài xin vua kheùp  Ngoïc Dao vaøo toäi voi giaøy Nguyeãn Traõi vaø Nguyeãn Thò Loä. laø Leã nghi hoïc só can thieäp; Vua tha toäi cheát nhöng ñaøy Ngoïc Dao ñi chaâu xa….Ñoù laø söï thaät lòch söû ai cuõng bieát moät soá vôû kòch khaùc ñeàu coù söû duïng. Taùc giaû BMVLC  ñaâu coù daùm “ döïng neân maâïu thuaãn giöõa baø Anh  vaø Ngoïc Dao ñeå trôû thaønh ñaàu moái cuûa nhöõng bi kòch trong taùc phaåm nhö baøi baùo ñaõ vieát!å! Khoâng leõ baøi baùo ñònh phuû nhaän luoân tính chaân thaät lòch söû cuûa ÑVSKTT cuûa Ngoâ Syõ Lieân nöõa sao?

3-Baøi baùo coù noùi : Nguyeãn Thò Anh (Tuyeân Töø Thaùi haäu) laø ngöôøi toát coù coâng laïi d8öôïc ttheå hieän thaønh nhaân vaät phaûn dieän”
 
 Chuùng ta haõy ñoïc laïi moät ñoaïn trong  ÑVSKTT taäp III trang 160 : “Laïi xeùt baøi Trung höng ky  naêm Quang Thuaän (1460-1467) noùi : “Nhaân Toân môùi leân hai tuoåi sôùm leân ngoâi vua thaùi haäu Nguyeãn thò laø gaø maùi gaùy mai ñoâ ñoác Leâ Khuyeån laø choù khoân giöõ meänh. Vua ñaøn baø maét quaùng  buoâng reøm ngoài choán thaâm khueâ; boïn hoï ngoaïi loøng tham giuùp ngöôïc (boïn tham taøn baïongöôïc) hoaønh haønh trong nöôùc. Keû thaân yeâu giöõ vieäc teä hoái loä coâng khai. Vieäc vaên giaùo nhö baêng tan hieàn taøi boù caùnh. Tuùc nho nhö Lyù Töû Taán Trình Thuaàn Nho thì ñöa vaøo choã nhaøn phöôøng doát ñaëc nhö ong noåi daäy choù chuoät nhe raêng. Teå thaàn nhö Leâ Suûng Leâ Saùt thì doát ñaëc khoâng phaân bieät luïc suùcchöôûng binh nhö Leâ Dieân Leâ Luyeän thì muø tòt chaúng hieåu roõ boán muøa. Ngöôøi gioûi nhö Trònh Khaû Khaéc Phuïc thì voäi gieát ñi ngöôøi taøi nhö Nguyeeãn Moäng Tuaân thì neùm vaøo hoïa haïi. Oan uoång khoâng keâu ñaâu ñöôïc coâng vieäc ñoå naùt daàn….”  
Nguyeãn Thò Anh laø con  ngöôøi nhö theá   maø  taùc gia baøi baùo muoán beânh vöïc ñeà cao  nhö laø moät ngöôøi toát coù coâng sao? Coù coâng tru di ba hoï moät trong nhöõng ngöôøi anh huøng vó ñaïi nhaát töø tröôùc ñeán nay cuûa Vieät Nam ?  Taùc giaû baøi baùo coøn phaûn ñoáitaùc giaû BMVLC ñaõ theå hieän Nguyeãn Thò Anh thaønh mioät nhaân vaät phaûn dieän   thì hoûi ai la ngöôøi ñaûm baûo tính chaân thaät lòch söû vaø ai laø ngöôøi coá tình xuyeân taïc ñoåi traéng they ñen lòch söû?
4-Ñieåm cuoái cuøng baøi baùo coù noùi : Bang Cô töc Leâ Nhaân Toâng leân ngoâi moät caùch chính ñaùng vì ñaõ ñöôïc laäp laøm Thaùi töû laïi ñöôïc dieãn ñaït nhö moät maét xích trong aâm möu tranh giaønh ngoâi vua vaø nghieâm troïng hôn laø coù yù cho raèng Bang Cô khoâng phaûi laø con Leâ Thaùi Toâng (ñöôïc theå hieän laø raén chöù khoâng phaûi roàng) .
Veà vaán ñeà naøy xin ñoïc ÑVSKTT seõ roõ. Tuy raèng moät nhaø vieát kòch lòch söû coù quyeàn hö caáu mieãn sao phuø hôïp vôùi maïch ñi logic cuûa söï kieän lòch söû taùc giaû BMVLC  khoâng söû duïng nhieàu quyeàn hö caáu vì  trong  söï kieän tru di ba hoï Nguyeãn Traõi tö lieäu  lòch söû ñaõ cung caáp ñaày ñuû nhöõng chi tieát traêm nghìn laàn hay hôn hö caáu cuûa con ngöôøi. Toâi khoâng “coù yù cho raèng” - töùc laø khoâng hö caáu - Baêng Cô khoâng phaûi laø con Leâ Thaùi Toân maø toâi ñaõ  tìm ra ñöôïc caùi tö lieäu ñích thöïc maáu choát cuûa vaán ñeà khaúng ñònh raêng BANG CÔ KHOÂNG PHAÛI LAØ CON LEÂ THAÙI TOÂNGà.  (ÑVSKTT taäp III quyeån XI trang 170 doøng 4-13).
Vì khoâng tìm ra ñöôïc caùi ñieåm maáu choát ñoù maø 560 naêm nay vuï aùn Leä Chi Vieân chöa coù ñöôïc moät söï lyù giaûi naøo thoûa ñaùng qua nhöõng taùc phaåm vaên hoïc saân khaáu keå caø lòch söû. Caùc saùch vôû laâu nay lyù giaûi vuï aùn  nhö sau : “Vì Vua  meâ saéc ñeïp cuûa Nguyeãn Thò Loä- luùc naøy 38 tuoåi gaáp ñoâi tuoåi Vua (19) sau khi ñi duyeät binh ôû Chí Linh roài gheù thaêm Nguyeãn Traõi ôû Coân Soân troû veà kinh coù Leã nghi hoïc só  Nguyeãn thò Loä theo haàu vua gheù Traïi Vaûi  (Leä Chi Vieân) thöùc suoát ñeâm vôùi Nguyeãn thò Loä gaàn saùng thì baêng. Boïn trieàu thaàn voán ghen gheùt Nguyeãn Traõi  nhaân cô hoäi naày ñoå toäi cho Nguyeãn thò Loä ñaõ gieát vua theo aâm möu cuûa Nguyeân Traõi. Laäp töùc trieàu ñình Nguyeãn Thò Anh ra leânh döïng leân vuï aùn Leä xchi vieân voäi vaøng tru di ba hoï Nguyeãn Traõi”. Khoâng ñaày moät  thaùng sau gieát hai teân hoaïn quan Ñinh Phuùc vaø Ñinh Thaéng tay sai ñaéc löïc cuûa baø ta trong vuï aùn Nguyeãn Traõi ; chín naêm sau khi quyeàn bính ñaõ vöõng baø ta gieát luoân teân Taï Thanh - tay sai tin caäy nhaát   toång quaûn boïn hoaïn quan  suoát möôøi naêm laø caùnh tay phaûi giuùp baø ta cuûng coá quyeàn vò  -  vì haén ñaõ tieát loä vieäc döïng  Bang Cô leân ngoâi vua  cho hai ñaïi thaàn Leâ Khaû vaø Trinh Khaéc Phuïc bieát ” gieát ñi  ñeå veà sau heát coù ngöôøi noùi ra”.
Nguyeãn Thò Anh laø moät göông maët ñeá vöông taøn baïo baäc nhatá ttrong lòch söû chaúng keùm    Voõ Taéc Thieân cuûa Trung Quoác.   Khoâng theå nhaân danh moät  caùi    ñeå leân tieáng binh vöïc moät   con ngöôøi  nhö vaäy ngay treân treân tôø baùo Phuï Nöõ  Thaønh phoá á laø moät tôø baùo ñöôïc moïi ngöôøi haâm moä vì laâu nay chæ bieát phoå bieán vaø giaùo duïc caùi hay caùi ñeïp caùi hôïp ñaïo lyù vaø tình ngöôøi.
Baây giôø xin cuøng nhau ñoïc laïi ñoaïn trích  daõ noùi treân ñaây cuûa ÑVSKTT
              Ngaøy moàng 7  thaùng 10 naêm Thieân Thuaän thöù ba-1459 Laïng Sôn Vöông Nghi Daân tö laäp laøm vua leân ngoâi hoaøng ñeá ñaïi xaù thieân haï ñoåi nieân hieäu laøm Thieân Höng (töø ngaøy moàng 3 trôû veà tröôùc laø Dieân Ninh naêm thöù saùu töø ngaøy 7 trôû veà sau la Thieân Höng naêm thöù nhaát cuûa Nghi Daân). Cho caùc quan vaên voõ trong ngoaøi gia moät tö. Lôøi vaên ñaïi xaù nguî noùi raèng :
            “Traãm laø con tröôûng Thaùi Toân Vaên Hoaøng Ñeá ngaøy tröôùc ñaõ laøm hoaøng thaùi töû; khoâng may Tieân Ñeá ñi tuaàn ôû mieàn Ñoâng boãng baêng ôû ngoaøi. Nguyeãn Thaùi haäu muoán vöõng quyeàn vò ngaàm sai Taï Thanh döïng Bang Cô laøm vua cho traãm laøm phieân vöông. Ñeán sau Taï Thanh tieát loä vieäc aáy laây ñeán thaùi uyù Trònh Khaû vaø tö khoâng Trònh Khaéc Phuïc beøn ñem gieát caû ñi ñeå heát ngöôøi noùi ra. Cho neân töø ñoù ñeán giôø haïn saâu lieân tieáp tai dò xaûy luoân ñoùi keùm löu haønh nhaân daân cuøng khoán. DIEÂN NINH TÖ BIEÁT MÌNH KHOÂNG PHAÛI CON CUÛA TIEÂN ÑEÁ vaû laïi loøng ngöôøi lìa tan ngaøy moàng 3 thaùng 10 naêm nay khieán Traãm leân ngoâi .Traãm nhôø trôøi meán yeâu toå toâmg giuùp ñôõ caùc vöông vaø ñaïi thaàn cuøng caùc quan vaên voõ trong ngoaøi cuøng loøng suy toân xin Traãm neân noái ñaïi thoáng hai ba laàn khuyeân môøi Traãm khoâng theå ñöøng ngaøy moàng 7 thaùng 10 naêm nay leân ngoâi ñoåi nieân hieäu laøm Thieân Höng.”
 

Ñeå keát thuùc   toâi xin coù ñoâi lôøi taâm söï chaân thaønh ñuùng  vôùi baûn chaát cuûa toâi khoâng che giaáu chuùt gì. Toâi laø moät thaày giaùo Vaên –Söû troïn ñôøi nghieân cöùu ñeå daïy cho hoïc sinh mình caùi ñuùng caùi  ñeïp vaø caùi toát. Toâi ñaõ  boû hai möôi naêm roøng  nghieân cöùu moät vaán ñeà: lyù giaûi nguyeân nhaân saâu xa vuï aùn Leä Chi vieân vaø toâi voâ cuøng sung söôùng tìm thaáy trong taøi lieäu lòch söû chính thoáng haún hoi  toaøn boâ. nhöõng söï kieän ñaõ xaûy ra trong heä thoáng chaët cheõ vaø hoaøn chænh cuûa noù nhö moät keát caáu maø lòch söû ñaõ xaây döïng saün cho toâi toâi ñaõ khoâng thaáy caàn thieát phaûi hö caáu gì theâm. Taùc phaåm cuûa toâi ñöôïc giaûi thöôûng hai laàn ñöôïc xuaát baûn töø naêm 1992 ñöôïc Ñaøi TNND TP HCM phaùt thanh naêm 1993 ñöôïc daøn döïng –ñaïo dieãn öu tuù Thaønh Loäc- vaø bieåu dieãn taïi nhaø haùt IDECAF ngoùt 50 laàn  vaø luoân luoân ñöôïc quaàn chuùng nhieät tình  haâm moä ñang chuaån bò ñöôïc truyeàn ình tröïc tieáp thì ñoät nhieân ñuùng ngaøy giôø heïn vôùi thính giaû thì bò caét. Ba boán ngaøy sau thì  ñaêng baøi baùo noùi treân tôø Phuï Nöõ Thaønh Phoá- moät trong nhöõng tôø baùo  ñöôïc phoå bieán vaø ñöôïc yeâu meán nhaát khieán cho ñoäc giaû cuõng nhö khaùn gia saân khaáu vaø khaùn giaû truyeàn hình hoang mang thaéc maéc nghi ngôø .

 
Vì traùch nhieäm cuûa moät nhaø vaên ñoái vôùi ñoäc giaû cuûa moät  nhaø vieát kòch ñoái vôùi khaùn giaû cuûa mình vaø nhaän thaáy caøng ñeå laâu caøng keùo daøi söï hoang mang cuûa coâng chuùng moät caùch khoâng coù lôïi. cho neân toâi thaáy caàn  phaûi vieát baøi naøy phaân tích roõ vaán ñeà ñeå moïi ngöôøi  thaáy ñöôïc ñaâu laø chaân lyù lòch söû vaø ñaâu laø sai laàm. vaø chaám döùt tình traïng hoaøi nghi   laáy laïi nieàm say meâ ñaõ coù cuûa mình. Toâi tin chaéc raéng röï uûng hoä cuûa  caùc Hoäi ñoàng giaùm khaûo cuûa cô quan xuaát baûn  Nhaø nöôùc vaø cuûa haøng vaïn khaùn giaû va ñoäc giaû töø treân möôøi naêm nay haún laø coù cô sôû khoa hoïc hôn la yù kieán cuûa moät vaøi ngöôøi naøo ñoù phaùt bieåu theo caûm tính rieâng cuûa mình  maø khoâng döïa treân moät cô sôû naøo caû. Thaät laø ñaùng tieác
!
                    
                   
TP Hoà Chí Minh  20 - 10- 2002                    
                                       
                           
HOAØNG HÖÕU ÑAÛN

More...

DÙ RẰNG (NGUYỄN BÍNH)

By



Dù rằng
         

Dù rằng một chữ cũng thơ
Dù rằng một thoáng cũng thừa xót xa
Dù rằng một cánh cũng hoa
Dù rằng một nửa cũng là trái tim
Dù không nói dù lặng im
Dù sao anh cũng thương đêm nhớ ngày.

                                                   1961

   
MÊME UN MOT
    

Même un mot fait la poésie
Même un instant fait la souffrance
Même un pétale fait la fleur
Même une moitié fait le coeur
Même sans rien dire même en gardant le silence
Je te chéris le jour je pense à toi la nuit.   

 

More...

CÔ LÁI ĐÒ (NGUYỄN BÍNH)

By



CÔ LÁI ĐÒ  

Xuân đã đem mong nhớ trở về
Lòng cô gái ở bến sông kia
Cô hồi tưởng lại ba xuân trước
Trên bến cùng ai đã nặng thề
Nhưng rồi người khách tình quân ấy
Đi mãi không về với bến sông
Đã mấy lần xuân trôi chảy mãi
Mấy lần cô lái mỏi mòn trông
Xuân này đến nữa đã ba xuânĐóm lửa tình duyên tắt nguội dầnChẳng lẽ ôm thuyền chờ đợi mãi
Cô đành lỗi ước với tình quân
Bỏ thuyền bỏ bến bỏ dòng sôngCô lái đò kia đi lấy chồng Vắng bóng cô em từ dạo ấyĐể buồn cho những khách sang sông.

LA JEUNE PASSEUSE

Le printemps a de nouveau fait revenir l’esperance
À la jeune passeuse d’un embarcadere lointain
Elle se rappelle qu’il y trois ans en toute confiance
Lui et elle se sont jures fidelite sans fin.
Mais depuis ce jour le passager devenu son amant
Est parti sans retour a l’encontre de sa promesse.
Combien de fois deja s’ecoulait le printemps!
Combien de fois deja elle l’attendait dans la tristesse!
Voila bientot le troisieme printemps qui passe;
Le feu de son amour peu a peu s’est eteint.
Faut-il toujours l’attendre avec sa frele barque?
À contre-coeur elle a du oublier son serment.

Abandonnant la barque le courant l’embarcadere
La jeune passeuse s’est mariee et s’en est allee ailleurs…
Depuis lors sa silhouette absente de la rive solitaire
Les paaaagers sans le dire sentent la desolation dans leur coeur.

More...

LỠ BƯỚC SANG NGANG (NGUYỄN BÍNH)

By

Mấy bữa nay vì sức khỏe không được tố lắm nên chưa post bài lên kịp. Mong bạn đọc thông cảm. Hôm nay xin pót lên một số bài thơ của Nguyễn Bính (gồm cả nguyên tác và bản dịch thơ tiếng Pháp)


Nhà thơ Nguyễn Bính



LỠ BƯỚC SANG NGANG
  


I.
 

“Em ơi em ở lại nhà
Vườn dâu em đốn mẹ già em thương.
Mẹ già một nắng hai sương
Chị đi một bước trăm đường xót xa.

Cậy em em ở lại nhà
Vườn dâu em đốn mẹ già em thương. 
Hôm nay khói pháo đầy đường
Ngày mai khói pháo còn vương khắp làng.

Chuyến này chị bước sang ngang
Là tan vỡ giấc mộng vàng từ nay.
Rượu hồng em uống cho say
Vui cùng chị một vài giây cuối cùng.

Rồi đây sóng gió ngang sông
Đầy thuyền hận chị lo không tới bờ
Miếu thiêng vụng kén người thờ
Nhà hương khói lạnh chị nhờ cậy em.

Đêm nay là trắng ba đêm.
Chị thương chị kiếp con chim lìa đàn.
Một vai gánh lấy giang san...
Một vai nữa gánh muôn vàn nhớ thương.

Mắt quầng tóc rối tơ vương
Em còn cho chị lược gương làm gì!
 
Một lần này bước ra đi
Là không hẹn một lần về nữa đâu

Cách mấy mươi con sông sâu
Và trăm nghìn vạn nhịp cầu chênh vênh
 
Cũng là thôi... cũng là đành...
Sang ngang lỡ bước riêng mình chị sao?

Tuổi son nhạt thắm phai đào
Đầy thuyền hận có biết bao nhiêu người!
 
Em đừng khóc nữa em ơi!
Dẫu sao thì sự đã rồi nghe em!

Một đi bảy nổi ba chìm
Trăm cay ngàn đắng con tim héo dần

Dầu em thương chị mười phần
Cũng không ngăn nổi một lần chị đi”.
 

Chị tôi nước mắt đầm đìa
Chào hai họ để đi về nhà ai...
Mẹ trông theo mẹ thở dài
Dây pháo đỏ bỗng vang trời nổ ran.
Tôi ra đứng ở đầu làng
Ngùi trông theo chị khuất ngàn dâu thưa.  
 


II
 

Giời mưa ướt áo làm gì?
Năm mười bẩy tuổi chị đi lấy chồng.
Người ta: pháo đỏ rượu hồng.
Mà trên hồn chị một vòng hoa tang.

Lần đầu chị bước sang ngang
Tuổi son sông nước đò giang chưa tường.
Ở nhà em nhớ mẹ thương
Ba gian trống một mảnh vườn xác xơ.

Mẹ ngồi bên cửi xe tơ
Thời thường nhắc : Chị mày giờ ra sao?

“- Chị bây giờ”... Nói thế nào?
Bướm tiên khi đã lọt vào vườn hoang.

Chị từ lỡ bước sang ngang
Trời giông bão giữa tràng giang lật thuyền.
Xuôi giòng nước chảy liên miên
Đưa thân thế chị tới miền đau thương

Mười năm gối hận bên giường
Mười năm nước mắt bữa thường thay canh.
Mười năm đưa đám một mình
Đào sâu chôn chặt mối tình đầu tiên.

Mười năm lòng lạnh như tiền
Tim đi hết máu cái duyên không về.
“Nhưng em ơi một đêm hè
Hoa soan nở xác con ve hoàn hồn.

Dừng chân trên bến sông buồn
Nhà nghệ sĩ tưởng đò còn chuyến sang.
Đoái thương thân chị lỡ làng.
Đoái thương phận chị dở dang những ngày.

Rồi... rồi... chị nói sao đây!
Em ơi nói nhỏ câu này với em...
...Thế rồi máu trở về tim
Duyên làm lành chị duyên tìm về môi.

Chị nay lòng ấm lại rồi
Mối tình chết đã có người hồi sinh.
Chị từ dan díu với tình
Đời tươi như buổi bình minh nạm vàng.
 

“Tim ai khắc một chữ “nàng”
Mà tim chị một chữ “chàng” khắc theo.
Nhưng yêu chỉ để mà yêu
Chị còn dám ước một điều gì hơn.

Một lầm hai lỡ keo sơn
Mong gì gắn lại phím đàn ngang cung.
 
Rồi đêm kia lệ ròng ròng
Tiễn đưa người ấy sang sông chị về.
 
Tháng ngày qua cửa buồng the
Chị ngồi nhặt cánh hoa lê cuối mùa”.
 


III
 

Úp mặt vào hai bàn tay
Chị tôi khóc suốt một ngày một đêm.
 
“Đã đành máu chảy về tim
              
Nhưng khôn ướt nổi cánh chim giang hồ
 

Người đi xây dựng cơ đồ...
Chị về giồng cỏ nấm mồ thanh xuân.
Người đi khoác áo phong trần
Chị về may áo liệm dần nhớ thương.

Hồn trinh ôm chặt chân giường
Đã cùng chị khóc đoạn đường thơ ngây.
Năm xưa đêm ấy giường này
Nghiến răng... nhắm mắt... chau mày... cực chưa!

Thế là tan một giấc mơ
Thế là cả một bài thơ não nùng!
Tuổi son má đỏ môi hồng
Bước chân về đến nhà chồng là thôi!

Đêm qua mưa gió đầy giời
Trong hồn chị có một người đi qua...
 
Em về thương lấy mẹ già
Đừng mong ngóng chị nữa mà uổng công.
Chị giờ sống cũng như không
Coi như chị đã sang sông đắm đò”.


 
                                               
                                       

LA TRAVERSEÙE MALHEUREUSE


“Reste aø la maison ma soeur
Taille le murier et soigne notre vieille meøre
Elle a toujours veùcu dans le labeur et la miseøre
Chaque pas loin d’elle me remplit de douleurs.

Je te le demande: reste ma soeur!
Taille le murier et soigne notre vieille meøre!
Aujourd’hui les eùclats de peùtards jonchent les sentiers
Demain la fumeùe s’ attardera au-dressus du village

Cette fois c’en est fait: j’ai dit oui au mariage
Mon beau reâve est bien aø tout jamais briseù!
Du vin rose bois ma soeur jusqu’aø l’enivrement!
Partage ma joie pour les quelques dernieøres secondes

Lourde de regrets dans le vent et l’orage qui grondent
Ma barque risque de sombrer dans le courant.
Trop maladroite pour remplir mes devoirs de fille
Je compte sur toi pour ne pas laisser notre foyer eùteint
Voici ma troisieøme nuit blanche ma dernieøre en famille
Oiseau eùgareù je me plains moi-meâme et pleure mon destin!


Alourdie d’un coâteù par mes devoirs de femme
Et de l’autre par mille regrets et mille deùsespoirs
J’ai les yeux cerneùs et les cheveux emmeâleùs pauvre aâme!
A quoi bon me donner encor des peignes et des miroirs?

En partant cette fois sans promesse aucune
Seùpareùe par des rivieøres et des monts eùleveùs
Tout est fini pour moi: je m’y reùsigne!
Mais suis-je la seule aø faire une malheureuse traverseùe?

Combien d’autres comme moi ont vu leur jeunesse
S’eùtioler avec le temps et leur coeur endolori!
La barque de leur destineùe ballote au milieu des deùtresses.
Ne pleure plus ma soeur! Mon sort est accompli!

Mon deùpart cette fois annonce des peùrils innombrables
  
Mille souffrances ameøres font desseùcher peu aø peu mon coeur
Ton affection meâme immense tes regrets meâme inconsolables
Ne sauraient empeâcher mon deùpart par les pleurs”

Ainsi dit ma pauvre soeur aø travers les sanglots  
 Salue les deux familles pour se rendre aø sa demeure nouvelle.
Ma meøre la suit des yeux soupirant sans un mot
Les peùtards rouges subitement eùclatent de plus belle.
Debout aø la sortie du village je la suis du regard tou  seule
Longtemps au-delaø des champs de murier.

“Pourquoi cette pluie soudaine mouille-t-elle ma robe?
J’avais dix-sept ans aø peine quand je me suis marieùe 
Pour les autres c’eùtait des peùtards rouges et du vin  parfumeù
Mais en mon aâme rien qu’une couronne funeøbre!

Traverser la rivieøre voici pour moi le premier pas!
Des barques et des courants je suis trop jeune pour 
                                                             avoir l’expeùrience!
AØ la maison Maman me plaint tu regrettes mon  absence
Trois pieøces vides un jardin en piteux eùtat!
Assise aø son meùtier Maman souvent demande:
“Qu’est-elle devenue aø preùsent ta soeur?”
– AØ preùsent je juis – que dirai-je en reùponse
Ceùleste papillon eùgareù dans un jardin deùsert?


Depuis le jour de ma traverseùe malheureuse
L’ouragan s’est abattu ma barque a sombreù dans les 
                                                              flots en fureur
Le courant fatal dans sa course impeùtueuse
A emporteù ma vie dans des reùgions de douleur!

Dix ans les regrets et les amertumes emplissent
                                                           mon lit solitaire
Dix ans mes larmes se meâlent aø mon bouillon chaque our
Dix ans j’ai suivi mon cercueil et de mes mains
                                                          creuseù la terre
Pour l’enterrement final de mon premier amour!
Dix ans mon aâme s’est refroidie sans retour
Le coeur vide de sang l’amour ne revient gueøre!

                          
  II

“Mais ma soeur!
Lorsque s’eùpanouissent les fleurs de lilas une nuit d’eùteù
Et que le corps de la cigale reprend sa vie ordinaire
Arreâtant ses pas sur la berge de la rivieøre
L’artiste croyait que la barque attendait encor des   passagers.

Soit compatissant aø mon infortune et 
                                                mes deùceptions  d’amour
Soit compatissant aø mes jours d’abandon et de solitude
Alors voilaø! en ma situation si rude
Viens plus preøs encore! Que je te dise ce mot…!


Alors le sang de nouveau palpite dans mon coeur
L’amour m’a gueùrie; il tente de s’eùpanouir sur mes leøvres
Mon aâme refroidie sent renaitre la chaleur
Mes sentiments morts quelqu’un les fait revivre.

Depuis que de l’amour tout mon eâtre est rempli
Ma jeunesse s’eùpanouit comme une aurore nouvelle
Unique dans son coeur est graveù le mot “Elle”
Et dans le mien le seul mot “Lui”!

Mais je n’ai aimeù seulement que pour aimer
Je n’osais concevoir aucune autre espeùrance
Apreøs tant d’erreurs de faux pas de confiance
Les cordes de la guitare rompues espeøre-t-on les raccorder?

Puis une nuit les yeux remplis de larmes
Je le reconduis aø l’autre rive et rentre seule aø la maison
Enfermeùe dans ma chamber des jours et
                                           des nuits  sans  charmes
Peùtale par peùtale je ramasse les fleurs d’arrieøre-saison”.


III
                                     

                                    
Se couvrant le visage de la paume de ses mains 
Ma soeur avait pleureù un jour et une nuit tout entieøre…
“Le sang revenant au coeur peut ranimer un amour eùteint
 Mais ne peut malgreù tout mouiller les ailes  aventurieøres

Tandis que Lui s’en va de sa carrieøre poursuivre le cours
Je rentre planter des herbes sur la tombe de ma jeunesse
Lui s’en va drapeù sous le manteau de poussieøre et de  tempeâte
Je rentre tissant le linceul pour enterrer mes souvenirs    
                                                                                d’amour.
Mon aâme virginale lieùe aux pieds de ce lit 
A pleureù avec moi mes anneùes d’innocence
Sur ce meâme lit plus de dix ans passeùs une nuit en  silence
J’ai du heùlas! serrer les dents fermer les yeux  
                                                              froncer les sourcils!
Un beau reâve d’amour s’est dissipeù ainsi
Et commençait ainsi la plus triste des romances! 

Les joues roses les leøvres rouges eùclatante de jeunesse
Une fois la porte de l’hymeùneùe franchie tout est tombeù
La nuit dernieøre sous un ciel d’orage et de deùtresse
Un homme aø travers mon aâme a passeù.
“Retourne ma soeur!

Soigne notre vieille meøre
N’attends plus mon retour: tu perdras ton temps!
Pour moi vivre ou mourir que m’importe aø preùsent?
Consideøre-moi emporteùe par les flots pendant la traverseùe de  
                                                                                    la rivieøre!
 



  

More...

ÂM THANH HỒI HỘP

By

Taëng nhöõng
coâ gaùi Quan Hoï – Baéc Ninh
          



                                        
                                    
I

Ngheõn vaän baøi thô xuaân ñònh boû
Boãng nghe dìu  dòu thoaûng beân tai
AÂm thanh hoài hoäp caâu Quan Hoï
Töø moät Laøng  Nöa moät maûnh ñôøi.
 

Chao ! Tieáng ca sao maø meán  thöông!

Meânh moâng trôøi bieån aùnh traêng vaøng
Caønh hoa traéng nôû muaø ñang nuï
Soùng voã bôø xanh doøng queâ höông.
 

Coù phaûi tình Em töï thuôû naøo

Ñaõ thaønh dieäu haùt voïng trôøi cao
Ñaõ thaønh nhòp soùng ñoâng vui lôùn
Son saét noàng naøn veïn tröôùc sau ?
 

Ñaây tieáng loøng Em? Möôøi maáy tuoåi
Maø xao xuyeán laï khuùc ñaøn xuaân?
Phaûi khoâng Em nhæ Thô laø theá :
Caùch baáy thôøi gian vaãn ñeïp vaàn? 

Ôi ngöôøi Em Gaùi vuøng Quan Hoï
Queâ ngoaïi thôm höông cuûa Truyeän Kieàu   
Ñôøi heïn töø caâu ñaàu raïo röïc
Nieàm tin hy voïng thöông yeâu.
 

Ta seõ vì Em naâng ñaøn ca
Vì Em vieát tieáp troïn baøi thô
Vì Thô daâng troïn hoàn thanh khieát
Daâng caû vui buoàn caû öôùc mô.          
                   

     II
 Ngöôøi ôùi ngöôøi ôû ñöøng veà
Thöông nhau lo laéng moïi beà cho nhau
Ñöôøng chieàu nöiôùc caû soâng saâu
Ñoø ngang baõo loäng soùng traøo khoâng ñöa

Ngöôøi ôi ngöôøi ôû ñöøng veà
Traéng trong tình chaúng loãi theå ñeâm nay
Vaøo ra aâu yeám treân tay
AÁp yeâu cho boõ nhöõng ngaøy nhôù troâng.
 

Ngöôøi ôi ngöôøi ôû ñöøng veà

Nuùi soâng caùch trôû deã gì vieáng thaêm
Yeâu nhau töø baáy thaùng naêm
Göông soi leû boùng goái naèm vaéng höông…
 

Ngöôøi ôi ngöôøi ôû ñöøng veà!”
Tieáng ai voïng laïi taùi teâ coõi loøng
Ngöôøi veà ai nhôù ai mong
Maø ai thui thuûi naêm roøng thöông ai!
Troâng nhau ngaøy vaén ñeâm daøi
Gaëp nhau moät phuùt chöa vui laïi buoàn!
 

More...

MARCEL PAGNOL VÀ VỞ KỊCH TOPAZE

By

MARCEL PAGNOL  (1895-1974) là một nhaà văn lớn nước Pháp  được mọi người đọc và yêu mến không riêng ở Pháp mà ở rất nhiều nước trên thế giới. Tác phẩm của ông dù là tiểu thuyết phim kịch hay hồi ký cũng đều gắn liền với đời sống thực tế lấy chủ đề ở đời sồng thực tế; khong tô vẽ không cường điệu mà đọc lên cứ thấy nó quen thuộc nó ngọt ngào như thể mọi cái thật cái đẹp cái ngọt ngào ấy  đều tồn tại sẵn trong ta chỉ cần ngòi bút của Marcel Pagnol như một chiếc đũa thần   đụng đến là  chúng rung lên sức sống. Đọc HỒI KÝ TUỔI THƠ các độc giả thiếu niên có cảm giác hãnh diện phấn khởi thấy cậu bé Marcel giống mình nhưng cũng có em thầm lặng bứt rứt vì mình chưa yêu mến cha mẹ bằng Marcel. Hai vở kịch MARIUS và FANNY đã   làm say sưa công chúng Marseile cũng như Le Cid của Corneille dã làm say sưa công chúng Paris 293 năm vè trước bởi vì đó là những vở kịch viết về Marseille tác giả là người Aubagne ở ngoại ô  Marseille va diễn viên cũng là người Marseille.            Kịch của Pagnol mang tính hiện thực và thời sư sâu sắc thời sự  từ chủ đề sự kiện đến cả tính cách và ngôn ngữ nhân vật. Nó hấp dẫn người Marseille là chuyện dĩ nhiên. Và chỉ trong vòng chưa đến hai naăm mà Marius được biểu diễn đến 800 buổi Fanny 400 buổi.. Đến TOPAZE thì sự thành công càng vượt xa mức trông đợi.TOPAZE ra đời sau NHỮNG NGƯỜI BUÔN BÁN VINH QUANG (Les Marchands de gloire) và MỘT CÚ ĐÁNH THẲNG VÀO TIM (Un coup direct au coeur). Say sưa với cái chủ đề “rất sân khấu” mới phát hiện rá Marcel Pagnol đã rời bỏ nghề dạy học để tập trung sức lực viết vở kịch mới của mình. Ông làm việc rất căng thẳng mỗi ngày mười tiếng đồng ho suốt cả một năm ròng như một lao động khổ sai.. Có lớp được sửa đi sửa lại trên ba chục lần. Hoàn thành nó được  biểu diễn lần đầu  tiên tại Nhà hát Tạp Kỷ (Les Variétés) Paris vaò ngày thứ tư mồng 9 tháng 10 năm 1928. Ngay sau buổi biể diễn đầu tên tuổi Marcel Pagnol vang dội  khắp mọi nơi.. Khong mấy chốc nó đã được biểu diễn và nhiệt liệt hoan nghênh ở hầu hết mọi nước châu Âu –trừ Thổ Nhĩ Ky :. Nhà hát hoàng gia Amsterdam (Hà :an) nhà hát La Gaieté tại Budapest (Hunggari) nhà hát lớn Milan (Ý) nhà hát Phục Hưng tại Belgrade (Nam Tư) nhà hát Goteborg (Thuỵ Điển) nhà hát Viện Hàn Lâm Mạc-Tư- Khoa (Nga) nhà hát quốc gia Zagreb (Nam Tư) cũng như tại các nhà hát Praha (Tiệp Khaắc) Odessa (Ukraine) Copenhague (Đan Mạch)… Nguyên nhân thành công vẫn là ở cái chất hiện thực và thời sự sâu sắc của nó từ cái cụ thể chi tiết về cuộc cống của một địa phương điển hình đến cái khái quát rộng lớn về cuộc sống của cả  thế giới hiện đại với nét đăc thù của nó là sự thống trị của đồng tiền thông qua Paris trung tâm kinh tế và văn hóa châu Âu. và thế giới.. TOPAZE là lịch sử một con người bình thường một thầy giáo  nghèo mà rất tận tuỵ bị  đuổi ra khỏi trường vì không chịu sửa điểm cho một hoc sinh con nhà giàu nhưng dốt nát theo chỉ thị của ông hiệu trưởng. Anh đi lang thang kiếm việc thì được nhận vào làm ở văn phòng một nhà chính trị  đang xử lý một số vụ việc đáng ngờ. Người ta trả luơng cho anh cao hơn lương   giáo viên  nhưng lại giao cho anh một việc làm  quá giản đon: anh chi việc ký vào những công văn người ta làm sẵn ngồi chơi và lãnh lương.. Sau ít lâu anh nhận ra rằng người ta đang lợi dụng tính thực thà của anh biến anh thành cái bung xung trong những chuyện ám muội. Dần dần anh đã biết cách xử lý công việc theo chiều hướng có lợi cho mình mà ông chủ không hay biết gì. Khi ông chủ biết ra thi đã quá muộn. Anh chàng làm công của ông đã vượt xa ông về cách giải quyết sự việc và đã gạt ông ra khỏi chính cái công ty của ông ta vì anh đã có những khám phá có tầm cỡ quan trong. Bây giờ anh nhận ra rằng những phương châm đạo đức anh đã tận tâm tận lực dạy cho học sinh suốt mười năm trước kia không còn phù hợp cho ngày nay nữa. Nó đã được thay thế bằng những thủ đoạn làm giàu theo mọi kiểu bất lương và bất hợp pháp. Anh xác đinh : thống trị thế gian ngày nay là sức mạnh biểu hiện bằng đồng tiền và của đồng tiền. Ta hãy nghe đoạn đối thoại giưá Topaze với Tamise bạn anh vẫn còn dạy tại ký túc xá Muche: “TAMISECũng may mà anh bỏ nghề dạy học bởi vì nếu anh trở lại dạy môn đạo đức thì…TOPAZEThi anh biết tôi sẽ nói với học sinh tôi như thế nào không?.Tôi sẽ nói : “Các con ơi! những câu cách ngôn các con thấy ở trên tường lớp học có lẽ phù hợp với một thực tế ngày xưa mà ngày nay không còn nữa. Ngày nay người ta sẽ nói rằng: những câu cách ngôn ấy chỉ có tác dụng đưa quần chúng đi lạc vào con đường không mục đích trong khi bọn láu cá chia nhau những miếng mồi ngon. Người ta còn nói đến mức là trong thời đại ngày nay   coi thường những cách ngôn đạo đức chính là bước đầu đi đến sự giàu sang!” Cậu thấy đo Tamise thân mến ơi! Tớ đã đi ra ngoài con đường phải và  đã trở nên giàu có và được mọi người kính trọng….Bởi vì trong thế giới hôm nay đồng tiền là vạn năng; nó cho phép tất cả nó cho anh tất cả. Tớ muốn có một ngôi nhà hiện đại ư? một chiếc răng giả không ai biết là giả muốn tự do tiệc tùng ngày thứ sáu muốn được báo chí tâng bốc ca ngợi muốn có một người đẹp trong giửng của tớ ư ? hỏi tớ có thể có được với những lời cầu khẩn bằng sự taận tuỵ hy sinh hằng chục năm của tớ không? Không! Tớ chỉ cần hé cái nắp két này ra và nói nhỏ một tiếng :” bao nhiêu ?” thế là xong.  Cậu hãy nhìn tờ giấy bạc này:  nó có thể nằm trong túi áo của tớ nhưng nó sẽ mang hình thù sắc thái của điều tớ mon muốn: tiện nghi   sắc dẹp sức khoẻ tình yêu danh vọng quyền lực…tớ nắm tất cả mọi thứ đó trong bàn tay của tớ….Cậu hoảng hốt Tamise đang thương ạ! Nhưng tớ sắp công bố với cậu một điều bí mật.” Bất chấp những kẻ mơ mơ mộng bất chấp những nhà thơ và có thể bất chấp cả chính lòng mình tớ đã học được cái bài học lớn: “Con người không tốt đâu: Chính là sức maạnh đang cai trị thế gian và những tờ giấy hình chữ nhật có âm thanh lao xao này nó là cái hình thức hiện đại của sức mạnh đấy!.” TOPAZE nhân vật và sự kiện   là hình ảnh cụ thể của sự phát triển tâm lý  của thời hiện đại. Những phương châm đạo lý truyền thống bị quên lãng bị coi như lỗi thời. những phương châm chuẩn mực mới chưa có. Ai muốn làm gì thì làm không ai chịu trách nhiệm về trật tự xã hội cả. Hối lộ đầu cơ mua bán quyền hành uy tín khắp nơi cơ quan báo chí thì tìm cách tống tiền pháp luật thì bất lực. Đó là nguyên nhân tình trạng bất ổn ngày nay. “Tất cả những việc tớ làm lâu nay Topaze nói với Tamise đều là phạm pháp; nếu xã hội mà có tổ chức hẳn hoi thi tớ đả vào tù rồi!”  Vở kịch không phê phán chỉ phản ánh trung thực và khách quan tình trạng một xã hội đang kinh qua một giai đoạn phát triển lộn xộn và gợi lên cái nguyện vọng chung của mọi người là mong muốn xã hội được sớm ổn định trở lại có tổ chức và quy củ. Nhưng ai là người chịu trách nhiệm uốn nắn xã hội theo nguyện vọng thiết tha của quần chúng nhân dân khôi phhục lại lương tri và luật pháp?  Đó là câu hỏi lớn của thời đại ; nó chứa đựng cả nguyện vọng của loài người và đang chờ đợi câu trả lời. Đó là nội dung và cũng là giá trị của vở kịch kiệt tác tiêu biểu nhất của của MARCEL PAGNOL TOPAZE : giá trị hiện thực giá trị chiến đấu và bao trùm lên tât cả là giá trị nhân văn từ con người cho con người và với con người..

Mong rằng các nhà hát kịch của Thành phố Hồ Chí Minh của Việt Nam sẽ hoà tiếng nói của mình vào với tiếng nói  của những  nhà hát khắp nơi để cổ vũ cho một nền hoà bình và ổn định lâu dài  trên toàn thế giới.

More...

NHỮNG ÁNG THƠ MÃI MÃI RUNG ĐỘNG LÒNG NGƯỜI

By

Trong giôùi vaên hoïc ai cuõng bieát raèng Ñaát nöôùc  chín Naøng Thô  caùch ñaây treân 2700 naêm ñaõ ñeå laïi  nhöõng taùc phaåm baát huû laøm neàn taûng cho  vaên hoïc phöông Taây vaø theá giôùi phaùt trieån . Baùt hu û vì  söï thoáng nhaát haøi hoøa giöõa moät noäi dung hieän thöïc vaø nhaân baûn  toaøn dieän   vôùi moât  ngheä thuaät tuyeät vôøi . Baát hu û vì baát chaáp thôøi gian baát chaáp moïi thay ñoåi trong quaù trình phaùt trieån taát yeáu cuûa vaên hoïc noù vaãn luoân luoân mang tính thôøi söï noùng hoåi    vaãn luoân luoân laø coäi  nguoàn  nhöõng nguyeân lyù ø thaåm myõ vaø vaên chöông. Baát huûû vì taùc duïng giaùo duïc saâu saéc löông tri vaø ñaïo lyù con ngöôøi. Ñaõ coù luùc ngöôøi ta muoán thöû laáy nhöõng ñeà taøi  vaø coát truyeän nhöõng bi kòch coå Hy Laïp chuyeån thaønh nhöõng tieåu  thuyeát hieän ñaïi nhöng roài ngöôøi ta ñaõ nhaän ra raèng khoâng theå naøo thay ñoåi theâm bôùt moät caâu moät chöõ naøo vaøo nhöõng bi kòch noåi tieáng cuûa Eschyle Sophocle Euripide ngaøy xöa.   Vi sao vaäy ?Moät taùc phaåm vaên hoc ñöôïc taïo thaønh bôûi ba yeáu toá thoáng nhaá: maûng cuoäc soáng hieän thöïc ñöôïc nhaø vaên phaûn aùnh – tö töôûng tình caûm theá giôùi quan vaø nhaân sinh quan cuûa nhaø vaên theå hieän qua söï löïa choïn ñeà taøi thaùi ñoä ñoái vôùi cuoäc soáng ñöôïc phaûn aùnh vaø qua phöông phaùp  phaûn aùnh – vaø   ngheä thuaät cuøng phong caùch rieâng cuûa taùc giaû.ø Yeáu toá 1 vaø 3 thay ñoåi tuyø thuoäc töøng ngöôøi vaø töøng thôøi ñaïi rieâng yeáu toá thöù 2 –yeáu toá Con Ngöôøi yeáu toá à nhaân baûn thì khoâng thay ñoåi  bao laâu con ngöôøi vaãn laø con ngöôøi coù moät theå xaùc moät khoái oùc vaø moät con tim. Chính  caùi nhaân baûn khoâng thay ñoåi ñoù laø coäi nguoàn  ñaõ taïo ra cuoäc soáng luoân luoân phaùt trieån vaø ñoåi môùi cuûa ngaøy hoâm nay. Cho neân ñoái vôùi baát cöù ai coù löông tri tình caûm phaùt trieån bình thöôøng thì ñoïc laïi vaø thöôûng thöùc nhöõng taùc phaåm hay coøn löu laïi cuûa ngaøy xöa laø ñieàu cöïc kyø thuù vi nhö theå nhìn vaøo taám göông thaàn ñeå mình –vôùi tö caùch laø con ngöôøi vónh cöûu trong khoâng gian va thôøi gian-  coù theå  thaáy laïi  chính mình ñaõ phaùt trieån nhö theá naøo töø caùi thuôû ban ñaàu ñaû maát ñi nhöõng caùi gì vaø coøn laïi nhöõng caùi gì töø ñoù maø cuøng vôùi coäng ñoàng xaây döïng laïi nhöõng caùi quyù giaù ñaõ bò maát ñi vaø xoaù boû ñi nhöõng caùi  xaáu kh6ng neân toàn taï . Ñaây khoâng phaûi laø taâm hoàn hoaøi coå tieâu cöïc maø laø phöông chaâm oân coá tri taân ñeå laøm ñeïp theâm  cho cuoäc soáng ngaøy hoâm nay. Khoâng ñoøi hoûi nhöõng  lyù luaän cao xa ta haûy laáy moät trong nhöõng  khía caïnh chung nhaát cuûa con ngöôøi : Tình thöông vaø tieáng khoùc. ÔÛ Vieät Nam nhöõng baøi vaên teá chính laø tieáng thöông khoùc tuy ñaõ vaên chöông hoaù caùch ñieäu hoùa nhöng vaãn xuùc ñoäng loøng ngöôøi saâu saéc bieát bao :Vaên teá Tröông Quyønh Nhö cuûa Phaïm Thaùi Ai tö vaân cuûa Ngoïc Haân Coâng chuùa khoùc choàng laø Vua Quang Trung Vaên teá Nghóa só Caàn Giuoäc cuûa Nguyeãn Ñình Chieåu… Ta thöû  dôû   taäp anh huøng ca ILIADE cuûa Hy Laïp xuaát hieän caùch ñaây  ngoùt ba ngaøn naêm ñoïc nhöõng  ñoaïn tho ghi laïi lôøi  moät baø meï giaø khoùc con töû traän moät ngöôøi vôï khoùc choàng moät nguôøi em daâu khoùc anh…seõ thaáy tröôùc maét ta laø hình aûnh  con ngöôøi trong  yù nghóa chung nhaát cuûa noù vaø nghe beân tai ta khoâng phaûi laø tieáng khoùc cuûa moät ngöôøi khaùc ma laø  tieáng nöùc nôû cuûa chính loøng mình.. Caùi dieäu kyø cuûa vaên hoïc laø ôû choã  ñoïc baát cöù taùc phaåm  naøo cuûa baát cöù moät daân toäc naøo hay moät thôøi ñaïi naøo thì noù cuõng ñeàu phôi baøy ra tröôùc maét cuûa trong nhaän thöùc cuûa ta va øtrong tình caûm cuûa ta nhöõng maët toát vaø maët xaùu trong cuoäc soáng cuûa xaõ oäi con ngöôøi vaø gaây cho ta moät phaûn öùng töï nhieân vaø töùc khaùc yeâu-gheùt taùn thaønh –phaûn ñoái… nhaát ñònh naøo ñoù tuøy theo moãi ngöôøi ñoïc : phaûn öùng yeâu-taùn thaønh coù nghóa laø hôïp vôùi mình vaø thuùc giuïc mình phaùt tieån hôn nöaõ caùi ñieàu toát ñeïp aáy cho mình vaø cho xaû hoäi ; phaûn öùng gheùt-phaûn ñoái coù yù nghóa laø ñieàu ñoù traùi vôùi mình vaø giuïc mình  phaûi haønh ñoäng cuøng vôùi moïi ngöôøi ñeå sôùm loaïi boû noù ra khoûi cuoõc soáng  .  Nhaø trieát hoïc Aristote – caùi ñaâu oùc baùch khoa vó ñaïi nhaát cuûa thôøi xöa (384-322 tr.C.N )  goïi caùi taùc duïng ñoù cuûa söï ñoïc saùch laø söï taåy röûa  -catharsis. Ñoù chính laø chöùc naêng  giaùo duïc – giaùo duïc caùi thaät caùi toát vaø caùi ñeïp (chaân thieän myõ)  vaø cuõng laø tieâu chuaån chuû yeáu khoâng thay ñoåi ñeå ñaùnh giaù taùc phaåm vaên hoïc ôû moïi thôøi.

Anh huøng ca Iliade keå laïi cuoäc chieán tranh thaønh Troie ôû giai ñoaïn cuoái. Cuoäc chieán tranh naøy coù nhöõng nguyeân nhaân  saâu xa thuoäc veà thaàn thoaïi : Ba vò nöõ thaàn Heùra (Junon) vôï cuûa Thaàn vöông Zeus Atheùna (Minerve) con gaùi cuûa Zeus laø nöõ thaàn cuûa khoa hoïc chieán tranh vaø Aphrodite (Veùnus ñöôïc sinh ra töø boït bieån vaø laû nöõ thaàn cuûa Tình yeâu tranh giaønh nhau vöông mieän Hoa haäu thieân cung. Khoâng ai chòu ai hoï phaûi nhôø Hoaøng töû Paris con vua Priam thaønh Troie phaân xöû. Paris ñaõ trao vöông mieän cho Aphrodite. Ñeå taï ôn Aphrodite ban cho Paris chaøng trai ñeïp nhaát phöông Ñoâng caùi ñaëc aân chinh phuïc ñöôcï ngöôøi ñan baø ñeïp nhaát phöông Taây laø naøng Heùleøne vô cuûa Meùneùlas  vua Sparte trong moät cuoäc thaêm vieáng. Heùleøne boû choàng theo Paris veà Troie.  Vaø ñoù laø nguyeân nhaân tröïc tieáp laøm noå ra cuoäc chieán tranh. Töôùng gioûi nhaát cuûa Hy Laïp laø Achille töôùng gioûi nhaát cuûa Troie taøi ñöùc song toaøn la hoaøng töû Hector con trai ñaàu cuûa vua Priam. Sau möôøi naêm ñanh nhau baát phaân thaéng baïi vì Achille giaän Agamemnon laø anh cuûa Meùneùlas vaø laø toång chæ huy  quaân ñoäi Hy Laïp boû cuoäc khoâng tham chieán. Nhöng khi ngöôøi baïn chí thaân cuûa mình laø Patrocle bò Hector gieát thì Achille môùi chòu xuaát quaân vaø gieát ñöôïc Hector ñeå baùo thuø cho Patrocle.

(Xem ANH HUØNG CA  ILIADE Hoaøng Höõu Ñaûn dòch toaøn vaên baèng thô NXB Vaên Hoïc Haø  Noäi 1997)  Sau ñaây xin trích ñaêng nhöõng tieáng khoùc ñaõ töø hai nghìn baûy traêm naêm nay vaãn xeù ruoät xeù loøng  haøng traêm theá heä ñoäc giaû. HEÂCUBE ( meï Hctor) khoùc con laàn thöù nhaát (Khuùc ca XXII caâu 539-549)  Ttieáng khoùc xoùt xa maø kieâu haõnh cuûa tình thöông con gaén lieàn vôùi tình yeâu nöôùc vaø söï quan taâm maùu thòt ñeán soá phaän caû Thaønh bang) “Con yeâu oâi ! Khoán khoå meï muoân vaønSau nhöõng noãi ñau loøng kinh khuûng ñoùMeï soáng nöõa laøm gì khi con khoâng soáng nöõa!Con ôû trong thaønh ngaøy cuõng nhö ñeâmÑoái vôùi meï ñaây laø nieàm kieâu haõnh trong ngaànÑoái vôùi taát caû laø vò cöùu tinh tin caäy.Ñaøn oâng vaø ñaøn baø cuûa Thaønh bang vó ñaïiHöôùng veà con nhö höôùng veà moät ñaáng thaàn linhÑoái ngay vôùi moïi ngöôøi trong luùc bình sinhCon laø caû nieàm vinh quang cao thöôïng.Nhöng giôø ñaây caùi cheát vaø soá phaän ñaõ ñeø con naèm xuoáng!” Heùcube khoùc con laàn thöù hai (Khuùc ca  XXIV caâu 1009-1026) :            “Hector con cuûa meï thöôngQuyù hôn taát caû anh em raát nhieàuBình sinh thaàn ñaõ yeâu chieàuChaêm nom caû luùc  daõi daàu tai öông            Nhöõng ngöôøi con khaùc bao laànAsin nhanh nheïn baét daàn baùn ñi            Khoâ caèn bieån bieác beân kiaSamoâ Imbroâx Lemnoâ thanh bình            Rieâng con xaùc chaúng nguyeân laønhGiaùo ñaâm ngöïa keùo leâ quanh naám moà            Cuûa ngöôøi baïn kieáp phoâi phaPatôroâoâc bò cheát veà tay con            (Khoâng laøm soáng laïi coõi traàn)Maø nay con ñaõ ngay gaàn meï ñaây            Söông ñaãm neùt maët saùng töôiBuoàng rieâng naèm ñoù bao ngöôøi xoùt thöông            Nhö vöøa bò ApolloângTeân vaøng cung baïc môùi vöøa gieát xong.”  

ANDROMAQUE KHOÙC CHOÀNG

 laàn thöù nhaát khi nghe tin Hector bò Achielle gieát cheát vaø keùo leâ xaùc quanh moä Patrocle veà choã ñaäu thuyeàn cuûa quaân Hy-laïp – Khuùc ca XXII caâu 600-658) Hecto ôi ! Khoå thaân emAi xui soá kieáp phuõ phaøng ñoâi ta!            Chaøng sinh ra ôû trong nhaøCuûa Priam giöõa Tô-roa maïnh huøng            Em beân Placoâx nuùi röøngNhaø EÂeâtioâng chính queâ höông sinh thaønh            Cha em töø buoåi em sinhAÁu thô nuoâi döôõng taän tình baáy nay            Bieát ñaâu baát haïnh theá naøyThaø khoâng sinh ôû treân ñôøi laøm chi !             Chaøng nay döùt aùo ra ñi

Nhaø Dieâm Vöông choán aâm u göûi mình

            Ñeå em goaù buïa phoøng rieângHeùo hon tuyeät voïng phoøng rieâng ngheïn ngaøo            Con ta coøn beù boûng saoChaøng ñi coøn coù caùch naøo töïa nöông!            Chaøng nöông con con nöông chaøngDuø khi thoaùt khoûi chieán tröôøng bi ai            Cuõng mang saàu haän suoát ñôøiNgöôøi ta seõ cöôùp ñaát ñai cöûa nhaø!Caùi ngaøy em beù maát chaCaùch ly em vôùi baïn beø ñoàng nieânQuanh naêm ñaàu cuùi öu phieànLeä rôi thaám maù buoàn xuyeân coõi loøng !            Ñôøi traàn truïi long ñong em böôùc      Tìm nhöõng ngöôøi baïn thieát cha xöa            Keâu keû noï van ngöôøi kiaMuõi loøng thöông xoùt cheùn ñöa ngoït ngaøo.      Moâi coù thaám coå haàu khoâng thaám      Ñöùa con ai kieâu haõnh söôùng thay            Meï cha coøn soáng sum vaàyÑuoåi em ra khoûi tieäâc vui laïnh luøng        Tay noù ñaùnh mieäng töøng sæ va û:     “Cuùt ngay ñi baùo hoïa tai öông            Cha mi ñaâu coù döï phaànTieäc tuøng aên uoáng coã baøn vôùi ta!”      Em khoùc loùc quay veà vôùi meïAstyanax xöa treân veá cha yeâu            Chæ aên tuyû beùo thòt cöøuVaø khi ríu maét giaác saâu ñeán roài      Thoâi ñuøa nghòch treân tay nhuõ maãu      Em naèm treân giöôøng chieáu aám eâm            Loøng no nguû giaác ngon laønh…Ñöùa con yeâu ñoù ñaõ ñaønh töø ñaây…       Cha ñaõ cheát ñaéng cay nhieàu  noãi      Astyanax naøy nhö caùi teân xinh            Daân Tô-roa ñaët cho em Ngöôøi duy nhaát giöõ Thaønh bang veïn toaøn…             Chaøng nay beân nhöõng thuyeàn congThòt da traàn truïi   moài ngon boï doøi            (Khi ñaøn choù ñaõ no roài)Xa cha vaéng meï khoâng ngöôøi thaân thöông            Maëc duø nôi choán laàu tieângQuaàn xinh aùo ñeïp cuûa chaøng thieáu ñaâu       Tay thieáu phuï theâu cho chaøng ñoù      Treân löûa hoàng em seõ ñoát ñi                  Vôùi chaøng coøn coù ích gìBôûi khoâng maëc nöõa aùo kia chaúng duøng.      Ñeå cho chaøng vinh quang troïn nghóa      Tröôùc ñaøn oâng phuï nöõ Tô-roa !”             Noùi xong maét öôùt leä nhoøaTieáng ai reân ræ chan hoøa tieáp theo…   Khoùc laàn thö hai tröôùc thi haøi Hector  ñaõ ñöôïc chuoäc veà (Khuùc ca XXIX  caâu 71-1004)       Giöõa ñaùm hoï Androâmac coù caùnh tay ngaø ngoïc      OÂm ñaààu Hecto caát tieáng khoùc choàng :            “Chaøng ñi ñaâu giöõa toåi xanhÑeå em goaù buïa moät mình laàu trang

            Con coøn thô tuoåi loït loøng

Ñöùa con ta ñoù cuûa chaøng vôùi em

            Mong chi khoân lôùn veïn tuyeàn

Thaønh naøy noùc ñaõ ngaû nghieâng tröôùc roài !            Bôûi ngöôøi giöõ noù yeân vuiGiöõ cho thieáu phuï cuoäc ñôøi tieát trinh            Giöõ cho beù nguû ngon laønhLaø Chaøng- chaøng ñaõ naèm yeân  döùôùi moà !             Ñaøn baø seõ bò baét ñiEm cuøng vôùi hoï daät dôø thuyeàn cong            Coøn con theo meï tha phöôngLaøm bao vieäc naëng nhoïc nhaèn xoùt thay              Cho oâng vua chaúng thöông ngöôøi Hoaëc töø treân luyõ thaønh naøy bieát ñaâu            Caàm chaân con moät keû naøoVung tay quaúng xaùc xuoáng haøo xöông tan                         Trong tim soâi suïc caêm hôøn :Hecto ñaõ gieát cha  con anh  mình            Bieát bao ngöôøi AkeâenÑaõ töøng ngaõ döôùi ngoïn ñoøng muõi göôm            Bôûi trong chieán ñaáu giao phongCha con chaúng phaûi dòu daøng nhö ai !            Vaäy neân ai naáy khoùc NgöôøiKhaép thaønh phoá daäy nhöõng lôøi xoùt xa            Nhöõng ñieàu tang toùc öu töHecto ôi ! cuûa meï cha khoù caàm!            Nhöng buoàn ñau nhaát thaân emBôûi khi haáp hoái treân giöôøng naøo ñaâu            Baøn tray ñöa naém ngoït ngaøo !Naøo ñaâu nhöõng tieáng daën nhau troïn nieàm !…            Cho loøng nhôù maõi ñinh ninhÑeâm khuya ngaøy vaéng leä tình chöùa chan !”… 

                                     

Trong vaên hoïc theá giôùi  xöa   nay coù theå  chaéc chaén khoâng coù moät aùng thô naøo gôïi leân hình aûnh moät ngöôøi ñaøn baø khoùc choàng xoùt xa saâu saéc   thaám thieát vaø rung ñoäng loøng ngöôøi  cho baèng ñoaïn Andromaque khoùc Hector trong anh huøng ca Iliade. Tình yeâu choàng cuûa Andromaque ôû ñaây gaén lieàn töï nhieân vaø höõu cô vôùi tình yeâu con yeâu meï cha anh em   Thaønh bang ñaát nöôùc mình vöøa toång hôïp vöøa cuï theå vöøa kieâu haõnh vöøa caøng xoùt xa vì choàng mình  laø moät ngöôøi coâng daân maãu möïc moät  ñaáng anh huøng taän trung chieán ñaáu hy sinh vì  Toå Quoác Thaønh bang   ñöôïc toaøn daân tin yeâu ñoàng thôøi laø moät ngöôøi choàng moät ngöôøi cha taân tuî moät ngöôøi con tuyeät vôøi hieáu thaûo cuûa gia ñình trong rieâng tö - moät Con Ngöøôøi troïn ñaïo Laøm Ngöôøi.

  Vaø ñaây laø tieáng khoùc cuûa moät ngöôøi em daâu khoùc anh     choàng -     naøng HEÙLEØNE   (Khuùc ca  XXIV caâu 1031 – 1052) Heùleøne  raát coù yù thöùc raèng chính vieäc naøng theo Paris veà Troie laø nguyeân nhaân gaây ra cuoäc chieán tranh nhöng khoâng phaûi laø toäi loãi cuûa naøng vaø Paris maø laø do soá phaän aùp ñaët : vôùi naøng Paris laø choàng chöù khoâng phaûi laø ngöôøi quyeán ruõ. Caâu thô trong treûo noùi leân söï trong treûo chaân thöïc trong tình caûm cuûa naøng :      “Hecto hôõi bao laàn thöông meán       Ngöôøi anh choàng quyù troïng loøng em!

More...

THI PHÁP THƠ ĐƯỜNG LUẬT VIỆT NAM

By

Nhieàu ngöôøi laøm ñöôïc nhaø vaên gioûi nhöng khoâng laøm ñöôïc nhaø thô ; ngöôïc laïi moät nhaø thô gioûi chaân chính bao giôø cuõng ñoàng thôøi laø moät nhaø vaên. Cho neân-  ñaây laø suy nghó cuûa rieâng toâi coù theå ñuùng hoaëc khoâng ñuùng- nhöõng doøng toâi vieát toùm taét sau ñaây veà Thi phaùp thô ñöôøng luaät Vieät Nam moät nhaø vaên thöôøng coù theå  khoù hieåu vì khoâng phaûi laø moái quan taâm thöôøng xuyeân cuûa hoï nhöng moät nhaø thô chaân chính ñích thöïc - nghóa laø moät nhaø thô coù naêng khieáu coù taâm hoàn coù kieán thöùc va kinh nghieäm ø thaønh thaïo veà kyõ thuaät laøm thô- thì thì seõ hieåu ngay. chaúng khoù khaên gì .  Moät baøi thô ñöôøng luaät thaát ngoân baùt cuù hay laø keát tinh söï thoáng nhaát dieäu kyø giöõa ngoân ngöõ vaø aâm nhaïc tình caûm vaø lyù trí ngheä thuaät vaø khoa hoïc theå hieän ñoàng thôøi trong naêm yeáu toá  cuûa no: nieâm   luaät   vaàn doái vaø keát caáu. A- NIEÂM  laø quan heä aâm thanh giöõa  giöõa taùm caâu cuûa baøi thô laáy chöû thöù hai moãi caâu laøm chuaån theo sô ñoà :                Theå Traéc                    #                              Theå Baèngcaâu 1-        T                                                                           Bcaâu 2-        B                                                                           Tcaâu 3-        B                                                                           Tcaâu 4-        T                                                                           Bcaâu 5-        T                                                                           Bcaâu 6-        B                                                                           Tcaâu 7-        B                                                                           T         caâu 8-        T                                                                           B B- LUAÄT  laø quan heä aâm thanh giöõa baûy chöõ cuûa moät caâu.Moät caâu thaát ngoân goàm hai veá veá moät goàm 4 chöõ ñaàu saép thaønh hai caëp aâm thanh ngöôïc nhau TT BB hoaëc BB TT coá ñònh nhaán maïnh chöõ thöù 2;    veá hai goàm ba chöõ thöù 5 6 vaø 7 nhaán maïnh chöõ thöù 5 vaø saép xeáp theo thöù töï     -TT B hay BB T   hoaëc   T BB   hay B TTvôùi ñieàu kieän laø :    - khoâng coù boán chöõ cuøng thanh lieàn nhau     - khoâng ñöôïc coù moät T giöõaõ hai B hoaëc moät B giöõa hai T;-         chöõ thöø vaø chöõ thöù 6 phaûi cuøng thanh .Sau chöõ thöù 4 laø moät caùi ngaét hôi (soupir) ñaùnh daáu heát veá 1 ñeå chuyeån sang veá   hai cuûa caâu/ dieãn ñaït theo phöông phaùp kyù aâm laø : chöõ :               1       2         3       4         -          5       6             7                             /                  /                    /                 /                                  Böôùc    tôùi -   Ñeøo   Ngang -        boùng   xeá  -      taø   Coû        caây – chen  ña ù -              laù -      chen hoa    Nhö vaäy trong caâu thô thaát ngoân ñöôøng luaät Vieät Nam chæ coù hai chöõ thöù 1 vaø thöù 3 laø baát luaän traéc hay baèng ñeàu ñöôc; coøn chöõ thöù 5 laø chöõ baûn leà giöõa hai veá khoâng theå tuyø yù ñöôïc. [ Caâu “nhaát tam nguõ baát luaän laâu nay vaãn ñöôïc truyeàn laïi chæ ñuùng vôùi thô ñöôøng Trung Quoác vi tieáng Haùn coå ñieån chæ coù boán thanh trong luùc ñoù tieáng Vieät laïi coù saùu thanh; thô ñöôøng luaät Vieät Nam  ñoïc leân hoaëc ngaâm leân nghe  uyeån chuyeån hôn thô chöõ haùn - vôùi loã tai ngöôøi Vieät dó nhieân].Xeùt caû 32 caâu thô cuûa boán theå ta thaáy :caãu 1 4 vaø 8 gioáng nhau;caâu  2 vaø 6 gioáng nhau;caâu 3 vaø 7 gioáng nhau;rieâng caâu 5 khoâng gioáng caâu naøo;roáùt cuoäc chæ coøn coù hai caáu truùc cô ban vaø ñoùi laäp cuûa noù laø:caáu truùc A  :                              TT BB   TT  B  (3 caëp + 1 leû)   vaø ñoái laäp laø   A’ :         BB TT    BB  T  (     -nt-        ) caáu truùc B :                       TT BB    B  TT (chöõ thöù 3 4 vaø 5           cuøng thanh_  vaø ñoái laäp  la  ø B’ :         BB  TT    T  BB   (        -nt-        )             C- VAÀN laø nhöõng chöõ goàm moät phuï aâm baát kyø keát hôïp vôùi moät daõy nguyen aâm giôùng nhau hoaøn toaøn vaø cuøng thanh B daáu huyeàn hay khoâng daáu) hay  cuøng thanh T ( saéc naëng hoûi ngaõ) : vaàn chænh ví duï an baøn hoan. quan;hoaëc laø trong daõy nguyeân aâm coù moät nguyeân aâm giöõa vaø nguyeân aâm hay phuï aâm cuoái gioáng nhau   ñoïc xuoâi tai vaø cuøng trong   moät höôùng ñi cuaû aâm thanh ñöøng xa nhau quaù vi du : an traàn nhaèn hoang nguoàn - vaàn eùp chaáp nhaän ñöôïc; nhöng an vôùi khöông thì quaù eùp khoâng hay.          Ba yeáu toá treân –nieâm luaät vaàn laø nhöõng yeáu toá caên baûn thuoäc veà ngheä thuaät –toâi noùi caên baûn. bôûi caùi loã tai phaûi vöøa coù khaû naêng aâm nhaïc vöøa bieát suy tö môùi coù theå töø thöïc teá caùc baøi thô ñöôøng luaät coâ ñoïng laïi thaønh pheùp taéc laøm thô. Hai yeáu toá sau ñoái vaø keât caáu baøi thô laø nhöõng yeáu toá  naëng veà trí tueä ñoøi hoûi nhieàu kieán thö`c ñeå laøm cho ngheä thuaät thaêng hoa. C-ÑOÁI  : laø söï keát hôïp haøi hoaø giöõa quan heä aâm thanh vôùi quan heä ngöõ nghóa cuûa hai veá moät caâu thô (tieåu ñoái ñoái veá hay laø giöõa hai caâu hai ñoaïn vôùi nhau sao cho hai veá hai caâu hoaëc hai ñoaïn aáy ñoái laäp nhau veà chöõ veà nghóa veà yù veà thanh raát caân ñoái raát nhòp nhaøng laøm cho yù thô  nhôø ñoù maø phaùt tieån cao hôn roäng hôn ñeïp hôn hoaøn chænh hôn. Ví duï ñoái veá :Mai   coát   caùch  -   tuyeát   tinh   thaàn    Moã    ngöôøi  moãi    veû    -   möôøi   phaân  veïn  möôøi (Kieàu)Caâu treân chöõ mai baèng  -  ñoái vôùi -  chöõ tuyetá traéc;       hai chöõ coát caùch traéc  -  ñoái vôùi hai chöõ tinh thaàn baèng. Caû boán yeâu caàu cuûa pheùp ñoái (ñoái thanh chöõ nghó yù) ñeàu ñaït moät caùch hoaøn chænh.                        ñoái caâu :            Loái xöa /  xe ngöïa   -   hoàn thu   /   thaûoNeàn cuõ   /  laâu ñaøi     -  boùng tòch  /  döông.              (Thaêng Long thaønh hoaøi coå Baø Huyeän Thanh Quan)Hai caâu thô ñoái nhau  moät caùch tuyeät vôøi”-ñoái chöõ nghóa yù : loái xöa - neàn cuõ xe ngöïa – laâu ñaøi  hoàn thu thaûo – boùng tòch döông.) ø -ñoái thanh  :             BB    TT   BB  T

                                               TT    BB   TT   B

Trong baøi thô ñöôøng luaät thaát ngoân baùt cuù hai caâu 3 vaø 4 (caâu thöïc mieâu taø söï vaät beân ngoaøi khaùch quan vaø cuï theå phaûi ñoái nhau vaø hai caâuâ 5 vaø 6 (caâu luaän bieåu hieän tình caûm yù nghó vaø thaùi ñoä cuûa taùc gia û bình luaän yeâu gheùt khen cheâ..ñoáái vôùi söï vaät hay vaán ñeà vöøa mieâu taû trong hai caâu thöïc :            Ñaù     vaãn  /  beàn  gan      -     cuøng  /    tueá   nguyeät    Nöôùc      coøn  /  cau  maët       -     vôùi     /    tang  thöông.

Hai caâu luaän ñoái nhau raát saùt veà chöõ nghóa yù vaø thanh’

 Ngheä thuaät ñoái laø moät phöông tieän ñaëc thuø cuûa vaên hoïc phöông ñoâng. Vôùi moät  caâu ñoái ngaén naêm  chöõ thôi moät caäu beù con ñaõ  voâ tình haï uy tín moät oâng ñoà giaø baèng caùi haøi höôùc  nhaïy caûm ngaây thô tuï nhieân vaø cöïc kyø thoâng minh cuûa caäu:  OÂng ñoà :                   Trôøi sinh   oâng      Tuù Caùt  Caäu beù :                   Ñaát  neû       con       boï hungCaâu ñoái toaøn dieän: ñoái thanh ñoái chöõ ñoái nghóa vaø ñoái yù. Trong  baøi thô Vònh caùi quaït ñaõ laáy quaït cuûa mình Hoà Xuaân Höông ñaõ “ laáy quaït cuûa minh “ ñaët vaøo hai caâu ñoái ñeå ñeå  taït vaøo maët ñoäi leân ñaàu boïn  anh huøng quaân töû rôûm                        Maùt maët anh huøng         khi taét gioù                        Che ñaàu  quaân töû         luùc sa möa.Roài nhöõng caâu ñoái  baûo veä quoác theå ñayà khí theá  töï haøo daân toäc cuûa caùc söù giaû Vieät Nam ngaøy xöa . Giang Van Minh ñi söù sang trieàu Minh Vua Minh ñoïc moät caâu thô coù yù ngaïo maïn Vieät Nam töøng bò Maõ Vieän ñaùnh baïi naêm 43 baét doái :  Vua Minh ra:    Ñoàng truï   chí kim   ñaøi dó luïc    Giang Vaên Minh ñoïc ngay caâu ñoái cuûa mình :                                      Ñaèng giang   töï coå   huyeát do hoàng  nhaéc  laïi hai traän ñaïi baïi cuûa quaân Taøu treân soâng Baïch Ñaèng ñoû maùu (naêm 936 Ngoâ Quyeàn thaéng quaân Nam Haùn 1288 Traàn Höng Ñaïo ñaïi thaéng quaân Nguyeân).             E- KEÁT CAÁU .Chæ vôùi taùm caâu baûy chöõ baøi thô ñöôøng luaät phaûi vöøa laø moät baøi thô hay vaø suùc tích vöøa laø moät baøi chính luaän saâu saéc vaø hoaøn chænh maø khoâng coù moät trình  ñoä hoïc vaán cao khoâng coù moät taâm hoàn vaø moät naêng khieáu thô trôøi phuù thì khoù loøng saùng taùc nhöõng baøi thô ñöôøng hay vaø ñeïp caû veà noäi dung laãn hình thöùc.            Keát caáu moät baøi thô ñöôøng luaät laø keát caáu hoaøn chænh cuûa moät baøi vaên nghò luaän. Taùm caâu boá trí thaønh boán caëp moãi caëp laø moät phaàn cuûa baøi vaên   Ñeà : hai caâu ñaàu 1 vaø 2 - caâu 1 goïi laø phaù caâu 2 goïi laø thöøa.   Thöïc (hay  traïng) : caâu 3 vaõ 4 mieâu taû söï vaät hay söï vieäc cuï theå khaùch quan beân ngoaøi – töông ñöông vôùi phaàn thöø cuûa baøi nghò luaän vaên hoïc hay nghò luaän xaõ hoäi    phaàn phaân tích vaán ñeà;  Luaän: caâu thöù 5 vaø 6 noùi leân yù nghó tình caûm thaùi ñoä  chuû quan cuûa mình ñoái vôùi vaán ñeà töông ñöông phaàn thöù ba cuûa moät baøi nghò luaän phaàn bình luaän vaán ñeà.Boán caâu  thöïc vaø luaän phaûi ñoái nhau ñeå khai thaùc vaø phaùt trieån  vaán ñeà ôû nhieàu khía caïnh tröôùc khi keát thuùc.  Keát : caâu 7 vaø 8 keát thuùc khaúng ñònh yù kieán cuûa mình. Boán phaàn phaûi theo moät doøng suy nghó suùc tích vaø nhaát quaùn.            Thô ñöôøng luaät cuõng nhö caùc theå thô khaùc hình thaønh treân hai neàn taûng vöõng chaéc ngoân ngöõ nhòp ñoâi vaø taâm hoàn nhaân nghòa cuûa daân toäc Vieät Nam laø keát tinh ôû trình ñoä raát cao cuûa kieán thöùc tö töôûng tình caûm vaø ngheä thuaät   thoáng nhaát laøm moät maø thaønh. Cuõng nhö Bi kòch coå ñieån Phaùp Thô ñöôøng luaät Trung quoác hay Vieät Nam ñaõ choïn ngaøy laønh thaùng toát thieân thôøi ñòa lôïi nhaân hoaø theo moät höôùng naøo doù ñeå maø chaøo ñôøi; vaø khi nhöõng ñieàu kieän veà trôøi ñaát vaø ngöôøi ñoåi thay thì höõng hình thöùc thô khaùc thay theá noù. Nhöng noù maát ñi laø ñeå trôû thaønh baát töû. Ngaøy nay ngöôøi ta khoâng saùng taùc vaø khoâng öa ñoïc thô ñöôøng luaät nhieàu laém nöõa vì hai lyù do raát hieän thöïc :- moät laø khoâng ai coù ñuû tr1nh ñoä kieán thöùc vaø ngheä thuaät vaø coù ñuû tính kieân trì ñeå saùng taùc nhöõng baøi thô ñöôøng maø bieát chaéc chaúng maáy ai xem ; -hai laø ñi du lòch ñoù ñaây ñeå tieáp xuùc vôùi caùi ñeïp cuûa neàn vaên minh hieän ñaïi thì thuù vò thoaûi maùi hôn laø thaép moät neùn höông ñoát moät ngoïn ñeøn daàu ngoài beân aùn thö xem moät taäp thô Ñöôøng tuy saùng ñeïp lung linh quyù hôn muoân vaøn haït ngoâc tuy noù cuõng gôïi laïi muoân vaøn hình aûnh cuoäc soáng xa xöa vôùi haøng vaïn nhaân caùch vaø taøi hoa loãi laïc tuy coù laøm cho ta töï haøo vaø kinh ngaïc vì caùi nhòp ñoâi ñôn giaûn cuûa ngoân ngöõ Vieät Nam ta  laø hoøn ñaù goùc treân ñoù ñaõ ñöôïc xaây döïng leân bao nhieâu  laâu ñaøi vaên hoïc baát huû….nhöng maø caùi ñoïng laïi trong taâm hoàn ta vaãn mang   daùng daáp buoàn cuûa nhöõng kyû nieäm cuûa nhöõng kieáp ngöôøi  taøi hoa baïc meänh ñaõ qua.Laøm  theá naøo ñeå khi ñoïc laïi nhöõng baøi thô ñöôøng luaät  maø khoâng laây nhieãm caùi buoàn meânh mang haàu nhö chan hoaø trong moãi caâu moãi chöõ cuûa baøi thô ? . . .

More...

KỊCH LE CID CỦA CORNEILLE TRÊN SÂN KHẤU HÁT BỘI VIỆT NAM

By

LE CID của Corneille vở kịch thơ tuyệt tác mở đầu cho dòng văn học cổ điển thế kỷ XVII Pháp xuất hiện lần đầu tiên trên sân khấu Việt Nam dưới hình thức một  tuồng cổ hát bội Tuông Lộ Địch phóng tác của Ưng Bình Thúc Giạ Thi người cháu nội tài hoa của ông hoàng tài hoa nhà thơ Tuy Lý Vương. Vở tuồng vừa được  nhà hát tuồng Bình Định trình diễn như là tiết mục chính của Tuần lễ văn hóa Đức – Việt Nam tại Munich (Đông Đức)  đầu tháng 10 vừa qua và được công chúng nhiệt liệt hoan nghênh..Tuồng Lộ Địch  là một mẫu mực của nghệ thuật phóng tác. Nó không phải là một bản dịch càng không phải là một sự cóp nhặt cái hay của người làm thành văn của mình. Cũng như qua Truyện Kiều của Nguyễn Du phóng tác tư  cuốn tiểu thuyết  của Từ Văn Trường đời Minh (Thanh Tâm Tài Nhân là bút danh) người ta thấy được những chuẩn mực của những áng văn phóng tác về lĩnh vực tiểu thuyết thì qua Tuồng Lộ Địch người ta cũng xác định được những chuẩn mực của phóng tác  về lĩnh vực sân khaấu.. Có thể tóm tăt những chuẩn mực ấy vào  năm điểm cơ bản dưới đây :  1-Bảo đảm trung thành tối đa về các mặt chủ đề   cốt truyện tình tiết hành động  kịch và tính cách của các nhân vật;  2-sửa đổi cắt giảm trong mức độ tối thiểu cần thiết một vài chi tiết phụ không quan trọng không làm sai lạc ý nghĩa  mà có tác dụng làm cho  gọn gàng hơn rõ nghĩa hơn ví dụ rút ngắn những đoạn kể quá dài để thay bằng biểu dien thêm những lớp chuyển tiếp ngắn gọn hoặc những  nhân vật phụ (lính hầu vai hề…) để giải thích…  3-tô đậm một nét tính cách nhân vật hoặc  đảo ít nhiều thứ tự sự việc để nhấn mạnh một  sự chuyển biến nào đó  của mâu thuẫn hoặc uốn nắn   cho hành động kịch phát triển lôgic hơn. Chú ý là tất cả mọi sự uốn nắn châm chước sửa đổi bổ sung dú nhiều dù ít đều xuất phát từ sự cần thiết phải  đi sâu và đúng cách để khéo léo đươa được một chủ đề nước ngoài  vào khuôn khổ phép tắc  sân khấu nước mình sao cho từ sự việc  đến tư tưởng lời nói việc làm của nhân vật phù hợp với phong tục tập quán với đạo lý và tâm lý xã hội với nếp sống và quan niệm sống của dân tộc mình trong một giai đoạn lịch sử nhất định.  4- Phong cách nghệ thuật của tác phẩm phóng tác   phải ngang hàng với nguyên tác ngược lại nó sẽ biến thành một sự sao chép hoặc một sự bắt chước vụng về lố lăng và vô ích. Nhất là trong hát bội một dạng hoà tấu âm nhạc trong đó mỗi bè mỗi giọng hát mỗi nhạc cụ có một vị trí một chức năng một vai tró nhất định ví du :hát  nam thì dùng chữ nôm hát khách thì dùng chữ hán; các giọng hướng tán nồi niêu ngâm xướng thán vãn phần lớng cũng dùng chữ nho có nhịp điệu riêng câu văn mang tính biền ngẫu   đối đáp. Phải thật sành sõi trong nghề mới vết nổi một vở tuồng hát bội.  5-Nếu có khi cần phải sửa đổi chút ít nguyên bản cho hợp với phong cách sân  khấu nước mình  thì ngược lại khi cần cũng phải cải cải cách chút ít một vài biện pháp nghệ thuật tuy là truyền thống nhưng quá cũ mòn và trở thành vô ích của mình theo phong cách  mới cho phù hợp  với khán giả hiện đại. Ví dụ màn giáo đầu  phải do  tác giả hay đạo diễn; hoặc khâu  xưng danh  là phải nằm ngay trong ngôn từ đối thoại. Bây giờ có thê đối chiếu hai văn bản với nhau để thấy rõ Tuồng Lộ Địch tuy là phóng tác của Le Cid – Pháp  thế kỷ XVII vẫn là một kiệt tác độc lập của Việt Nam đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam  .Về cốt truyện   kết cấu và hành động kịch nói chung hai vở giống nhau về căn bản. HỒI I – Tình yêu giữa con trai của Don Diègue làRodrigue với con gái Bá tước Don Gormaz là Chimène.-Cuộc tranh chấp giữa Bá tước với Don Diègue vì Don Diègue được Vua phong làm Thái phó để dạy dõ Thái tử. Cái tát lăng nhục của Bá tước. Nỗi lòng của Rodrigue khi nhận  nhiệm vụ báo thù.HỒI II- Cuộc đấu kiếm và cái chết của Bá tước. –Chimène  đi kiện Rodrigue Don Diègue bảo vệ cho con trước mặt Vua.- Tin quân Maures xâm lấn bờ cõi HỒI III- Tuyệt vọng của Rodrigue Don Diègue giao cho Rodrigue chỉ huy một đoàn 500 quân bạn bè đi đánh giặc.HÒI IV – Chiến thắng vang dội của Rodrigue.- Chimène tiếp tục kiện Rodrigue. Cuộc đấu kiếm giữ a Don Sanche (thay mặt Chimène) với Rodrigue Rodrigue thắng.HÒI V- Kết thúc có hậu : triển vọng hôn nhân giữa Rodrigue và Chimène. Trên cơ sở cốt truyện và kết cấu ấy Thúc Giạ Thị Ưng Bình đã sắp xếp sửa đổi như thế nào để chuyển Le Cid của Corneille thành Tuồng Lộ Địch của ông ?1-Lớp gây sự : Trong Le Cid chỉ có hai người Trong Tuờng Lộ Địch (TLĐ) D.Diègue có hai   phụ tá bảo vệ là Đông Tào và Nam Tào (thêm nhân vật phụ).2-Lớp báo thù- Trong Le Cid D.Diègue trao gươm cho con và giao cho con trách nhiệm báo thù vì vậy mới có những Thi tiết Rodrigue thuộc loại thơ trữ tình hay hàng đầu của Văn học Pháp. Trong TLĐ Rodrigue biết tin cha bị lăng  nhục tự nguyện báo  thù không đợi lệnh cha. Vì vậy mà không có những thi tiẹt ấy. Vả lại Hát bội không thể để cho nha6n vật “than” hay ngâm một chuỗi 60 câu thơ như vậy được.3-Lớp đấu kiếm – trong Le Cid  diễn ra ngay tại sân nhà Bá  tước Trong TLĐ tác giả loại bỏ quy tắc duy nhất thời gian và duy nhất địa điểm tạo ra cảnh Bá tước đi săn ở núi Bạch Tùng sơn và cuộc đấu kiếm xảy ra tại đó cảnh và người luôn luôn quyện lấy nhau đúng với  quan niệm nhân sinh và quan niệm nghệ thuật của phương Đông. Cuộc đấu kiếm đã diễn ra như thế nào ? Trong Le Cid gặp Bá tước Rodrigue đã có những câu đối đáp rất bình đẳng và hay nổi tiếng :-“ Ta trẻ người đúng! nhưng với tâm hồn cao thượng bẩm sinhThì tài hoa không đợi tuổi trưởng thành!”-“Nhưng sức mạnh có thừa khi có thừa dũng cảm.Báo thù cha khó jhăn nào cản ổi bước đi?Cánh tay ông chưa có ai bìNhưng không phải không ai thắng nổi.”-Cách bốn bướ chân ta cho biết rõ non già!”Trong TLĐ Bá tước đang giữa cuộc săn. Ong bắn một mũi tên  vào con hổ Rodrigue xoè tay bắt mũi tên rồi ung dung tiến lên gặp Bá tước với thái độ rất lễ phép hai tay khoanh trước ngực như một người con trai phải có khi đứng  trước nhạc phụ tương lai của mình. Chàng ôn tồn trình bày sự việc và mong Bá tước tỏ ra biết điều tới nhà D.Diègue xin lỗi. Nhưng Bá tước ngạo mạn tử chối :  NGÔ MẶC–“ Như ta không nghe  thời mày tính làm sao hử?  LỘ ĐỊCH  ( khi ấy giận lắm không vòng tay nữa)-Như đại quan mà nhược nan tự hối                                    (Ngô Mặc lại hỏi lần nữa Lộ Địch nói luôn)Tức trảm lai vô loại chi đầu!             (Nhược bằng đại quan không biết điều tự hốiThì cái đầu vô loại kia ta chém đứt tức thì   !”   (Kịch thứ Tám)  4-Lớp chiến thắng quân Maures-  Trong Le Cid trận đánh được Rodrigue kể lại   một cách hào dùng trong 73 câu thơ mang chất anh hùng ca; trong TLĐ cả màn kể lại đó được thay thế bằng hành động sân khấu : Tướng Maure là Lôi Cự đánh nhau với Rodrigue bị thua được Rodrigue tha chết; hắn  đã thuyết phục hai vua hắn đầu hàng.  5-Lớp dâng gươm- Trong Le Cid sau khi giết chết Bá tước Rodrigue tới nhà Chimène dâng gươm mính cho nàng yêu cầu nàng giết mình đi để báo thù cha. Trong TLĐ tác giả để lớp dâng gươm này vào sau chiến thắng quân Maures là để cho phù hợp với đạo lý của dân tộc Việt Nam đặt chữ tình sau cgữ hiếu và chữ trung.6- Và đây là một chi tiết sửa đổi quan trọng về kết cấu; nó vừa biểu hiện cái ý thức đạo lý thường trực tôn trọng quyền Vua vừa biểu hiện cái tinh thần lôgic của nhà viết kịch cũng như cái  kinh nghiệm công tác của một ông quan quen việc triều chính .Ở Le Cid sau  khi Rodrigue dâng gươm không thành trở về trong tuyệt  vọng thì may sao có 500 người bạn be tới  định báo thù cho ông nhưng chàng đã đi trước họ rồi D.Diègue liền giao cho chàng chỉ huy  toán quân 500 người ấy xông ra mặt trận (trên đường đi có hàng ngàn người theo đi). Chẳng biết trong lúc này  từ Vua Don Fernand đến cả cái đạo quân anh hùng cuả Nhà Vua đang làm gì đi đâu mà để cho riêng hai cha con ông già D.Diègue tự tổ chức lấy rồi tự chỉ huy lấy một đạo quân đi đánh quân Maures. May mà Rodrigue thắng. Nếu nói về tài thì có thể lắm; nhưng nếu nói về phép tắc quản lý  nhà nước thì cái chuyện này quả là xưa nay hiếm. Hoàn toàn thiếu logic. Trong vơ TLĐ Ưng Bình chỉ cần chỉnh lý lại thứ tự sự việc một chút thôi là ổn : Tin quân Maures xâm lược bờ cõi rồi tin Bá Tước chết hầu như đã đến cùng một lúc trong khi cả Triều đình đang họp. Trước tình thế cấp bách theo đề nghị của mọi người Nhà Vua chính thưc cử  Rodrigue làm Tổng chỉ huy quân đội thay Don Gormaz và cầm quân đi đánh giặc Maures. Hoàn toàn danh chính ngôn thuận Ở dây tôi không nói vở nào hay hơn vở nào mà chỉ muốn lưu ý một điều là tuổi tác môi trường sống và công tác cùng kinh nghiệm bản thân có thể giúp ích rất nhiều cho một tác giả sân khấu: Ưng Bình lúc này đã 50 tuổi đang làm quan lại là người trong hoàng tộc ra vào chốn triều  đường hiểu biết chuyện đại sự quốc gia lại là một nhà nho uyên thâm    trong khi Corneille mới tròn tuổi 30 khi Le Cid biểu diễn lần đầu tiên.Trên đây là những công việc Ưng Bình đã thực hiện nhằm chuyển thể một vở kịch  cổ điển thế kỷ XVII của phương Tây sang một kịch bản hát bội  Việt nam thế kỷ XX.  7-Và đây  là một sự sửa đổi chi tiết mà cơ bản hoàn thiện mục tiêu thứ hai trong hai mục tiêu chính của công trình phóng tác : Việt Nam hóa tác phẩm chuyển thể - ông đã thay đổi chi tiết cuối cùng của kết thúc. Guilhem de Castro trong Tuổi trẻ của Le Cid đả để cho cuộc hôn nhân cuả Rodrigue với Chimène diễn ra ngay sau khi Rodrigue thắng quân Maures và Gonzala. Trong Le Cid sau cuộc đấu kiếm thứ hai giữa Rodrigue và Don Sanche Chimène tưởng Rodrigue chết đã xin Vua : Trong một nhà tu cho con được tha hòĐến hơi thở cuối cùng khóc người yêu và thân phụ”Nhưng Vua bằng những lời khuyên có lý có tình vui lòng hoãn cuộc hôn nhân lại một thời gian. Nhưng trong Tuồng Lộ Địch Ưng Bình để Chimène tự quyết định cát tóc đi tu gửi mình nơi cửa Phật rồi mới tin cho Vua hay. Vua hoàn toàn đồng ý thực hiện chu đáo ba nguyện ước cuối cùng của nàng :- truy phong Don Gormaz hầu tước liệt tự công thần – tài sản của nàng trích một phần cho bà con thân thuộc còn bao nhiêu chẩn cấp cho người bàn khổ – Cấm khách du quan không được lai vãng ảnh hưởng đến cuộc sống tu hành của nàng. Con người Việt Nam đạo lý Việt Nam không  chấp nhận cho một người con gái được  kết hôn với kẻ giết cha mình.Qua kết thúc này tác giả  đã Việt Nam hóa hoàn toàn vở kịch của Corneille từ nhân vật đên phong tục tập quán xã hội và nhất la đạo lý; hai điểm được Ưng Bình tô đậm nét là giữ vữngcương thường và khoan dung nhân ái. Như vậy xét về cơ bản Tuồng Lộ Địch đã tỏ ra rất xứng đáng với nguyên tác a-bởi nội dung   trung thành với nguyên tác về mặt chủ đề kết cấu hành động kịch mặc dù một vài sửa đổi  chi tiet do yêu cầu về  nghệ thuật đặc biệt  của hát bội và do yêu cầu của việc Việt Nam hóa một tác phẩm phương Tây;b-bởi phương pháp của nó không mang tính thụ động làm theo mà là một phương pháp chủ động và sáng tạo ;c-bởi văn phong của nó không thua kém gì Le Cid . Nếu Corneille đã từng  làm  công chúng Paris say mê vì cái đẹp hào hùng  của tuổi thanh xuân thì Thúc Giạ Thị Ưng Bình đã và sẽ còn chinh phục lâu dài công chúng Việt Nam bởi tầm sâu tư tưởng của tác phẩm. Ưng Bình Thúc Giạ Thị với Tuồng Lộ Địch phải có một vị trí xứng đáng hàng đầu trong lịch sử sân khấu hát bội Việt Nam trong nưa  đầu thế kỷ XX sau cái tên của Đào Tấn. 

More...